عناصر و مواد معدنی سمی در ایران

چکیده مقاله

مقدمه عوامل مهم به شرح زیر است ۱ پراکنش آرسنیک و اثرات زیستی آن آرسنیک یکی از سمی ترین عناصر موجود در طبیعت است و امروزه صدها میلیون نفر از مردم جهان مانند ساکنین مناطق شرق و جنوب شرق آسیا از عوارض این عنصر در محیط زیست بویژه منابع آبی رنج می برند تاکنون در ایران برآوردی از میزان ذخایر آرسنیک به عمل نیامده است ولی ۱۷ کانسار و پتانسیل معدنی شناخته شده دلیل وجود ذخایر فراوان آرسنیک در ایران می باشد مهم ترین کانسارهای آرسنیک ایران شامل رگه های آرسنات های مس در انارک رگه های آرسنوپیریت طلا در تربت جام، کانسار زرنیخ تیکمه داش در ۱۸ کیلومتری شهر بستان آباد استان آذربایجان شرقی کانسار زرنیخ دستجرد در ۳۷ کیلومتری شهر تبریز استان آذربایجان شرقی کانسار زرنیخ علی آباد در ۹۸ کیلومتری شهر کاشمر استان خراسان رضوی کانسار زرنیخ ولی لو در ۸۵ کیلومتری شمال خاوری تبریز ۲۹ کیلومتری جنوب باختری اهر کانسار طلای چلپو در شمال استان خراسان رضوی ۶۵ کیلومتری جنوب شهر کاشمر ۳۰ کیلومتری کوه سرخ کانسار طلای داشکسن در جنوب شرق استان کردستان ۴۰ کیلومتری شمال شرق قروه محدوده ساری گونای کانسار طلای زرشوران در جنوب استان آذربایجان غربی ۳۱ کیلومتری شمال تکاب است ۲ پراکنش جیوه و اثرات زیستی آن جیوه از جمله فلزات سنگین است که میزان بالای آن در طبیعت تهدیدی جدی برای سلامت جانداران محسوب می شود جیوه به راحتی قادر است از طریق انحلال در آب بویژه در مناطقی که دارای pH ۷ یا کمتر باشد به بدن انسان راه یافته و اندام های حیاتی بدن مانند اعصاب مرکزی و کلیه ها را تحت تاثیر قرار دهد مسلما افزایش میزان جیوه در محیط زیست به اندازه ای خطرناک است که در ایران نیز با وجود ذخایر فراوان این عنصر فلزی و ارتباط آن با بیماری های مختلف مورد مطالعه قرار گیرد متاسفانه تاکنون هیچ اکتشاف سراسری برای جیوه انجام نشده است و تنها دانسته های موجود درباره جیوه محدود به چند بازدید کارشناسان سازمان زمین شناسی است که مبنای اطلاعات آن از مردم محلی و معدنکاران قدیمی می باشد البته با توجه به زمین شناسی کانسارهای جیوه، همسانی کانسنگ های جیوه با دیگر کانسارهای آرسنیک و آنتیموان و انطباق آنها با رخدادهای زمین شناسی کواترنر نئوژن ایران وجود پتانسیل های جیوه در ایران غیرقابل انکار است مهم ترین کانسارهای جیوه ایران شامل کانسار آنتیموان شوراب در ۷۵ کیلومتری جنوب شهرستان فردوس و ۸ کیلومتری شمال محدوده شوراب کانسار طلای آق دره در ۳۰ کیلومتری شهرستان تکاب محدوده قره داغ کانسار طلای خوین رود در ۴۶ کیلومتری شهرستان اهر ۳۲ کیلومتری ورزقان کانسار طلای شاخ شاخ در حوالی شهر صائین قلعه استان آذربایجان غربی کانسار طلای کلیسای کندی در حوالی شهر سیه چشمه استان آذربایجان غربی کانسار علی آباد در حوالی شهر حاجی آباد قاین است با مشاهده نتایج برخی از مطالعات انجام شده توسط سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور مشخص شد ناهنجاری های معدنی تنها عامل انتشار جیوه در محیط زیست نبوده و عوامل دیگری از جمله صنایع و فعالیت های معدنی در معادن زغال سنگ نیز قادرند میزان بالایی از ترکیبات جیوه را در طبیعت پراکنده کنند بروز برخی سرطان ها در مناطق مذکور تصادفی نیست بنابراین با وجود پتانسیل مناسب و پراکندگی ذخایر جیوه کشور باید مطالعات بیشتری در این خصوص صورت گیرد ۳ پراکنش روی سرب و اثرات زیستی آن سرب از جمله عناصری است که از دیرباز تاکنون توسط بشر مورد استفاده قرار گرفته است در چند دهه اخیر با افزایش آگاهی جهانی در شناخت عوارض مهلک قرارگیری درازمدت انسان در معرض غلظت های بالای این عنصر استفاده گسترده از سرب با تردید و شک مواجه شده است امروزه اثرات مضر سرب بر سلامتی انسان ها و جانداران دیگر برای محققان به خوبی مشخص شده است این امر باعث شده است که در این سال ها شناسایی فرآیندهای تاثیرگذار بر پراکنش سرب در طبیعت موضوع بسیاری از پژوهش ها را به خود اختصاص دهد از آنجایی که در ایران ابتلا به انواع سرطان ها یکی از دلایل مهم مرگ بشمار می رود و سرطان زایی سرب نیز اثبات شده است لذا بررسی ناهنجاری های سرب در نواحی مختلف می تواند به میزان زیادی در شناسایی نقاط پرخطر موثر باشد البته باید خاطرنشان کرد که افزایش بیش از حد مجاز سرب در محیط زیست ممکن است تنها با برخی از بیماری های خاص در ارتباط باشد و لذا نمی توان همواره سرب را یکی از دلایل اصلی بروز انواع سرطان ها بشمار آورد علاوه بر سرب فلز روی نیز از نظر زیستی مهم می باشد نقش تاثیرگذار روی در سیستم زیستی انسان از یک طرف و اثرات ناگوار میزان بالای این عنصر در محیط زیست از طرف دیگر موجب شده است که روی نیز همچون سرب در فهرست مطالعات زمین شناسی پزشکی در ایران قرار گیرد از آنجایی که همواره پراکندگی روی با سرب همراه بوده است لذا پراکنش و اثرات زیستی این عناصر نیز مانند مس و مولیبدن مشترکا مورد بررسی قرار می گیرند کانسارهای سرب و روی آذربایجان غربی کانسارهای سرب و روی خاور ایران واقع در طبس و نیم پهنه بلوچ زابل شامل نواحی تفتان تا جنوب خراسان کانسارهای سرب و روی واقع در البرز باختری خاوری و مرکزی شامل نواحی ناحیه زنجان و طارم کانسارهای سرب و روی واقع در ایران مرکزی شامل نواحی انارک کرمان و یزد کانسارهای سرب و روی واقع در زون ارومیه دختر کانسارهای سرب و روی در کمربند اصفهان ملایر واقع در زون سنندج سیرجان و کانسارهای سرب و روی در ناحیه کویر سبزوار از جمله این کانسارها است ۴ پراکنش سیلیس و اثرات زیستی آن کاربردهای سیلیس باعث شده است که این ترکیبات در سال های اخیر توسط کشورهای پیشرفته و در حال توسعه مورد توجه قرار گیرند این امر سبب شده است بر میزان بهره برداری از ذخایر سیلیسی موجود افزوده شده و فعالیت های اکتشافی گسترده نیز جهت یافتن کانسارهای جدید در بسیاری از کشورها آغاز شود ولی آنچه مطالعات کانسارهای سیلیسی را مهم جلوه می دهد مشکلات زیست محیطی استفاده از این کانی ها است که سلامت بسیاری از افراد شاغل در معادن سیلیس و کارکنان صنایع وابسته به این عناصر را به شکل جدی تهدید می کند بیماری هایی مانند اسکلروسیس و سیلیکوسیس از پیامدهای حضور گسترده فیبرها و ندول های سیلیسی در محیط زیست می باشند که در اغلب موارد مرگ مبتلایان را به دنبال دارد آسیب های پوستی و تشدید بیماری هایی نظیر آسم از عوارض دیگر افزایش غلظت سیلیس در طبیعت می باشد امراض مرتبط با این کانی ها به دلیل استنشاق ذرات ریز سیلیس می باشد بنابراین استنشاق هوای آلوده اصلی ترین عامل ایجاد بروز مشکلات تنفسی و ریوی در معادن و صنایع سیلیسی است انباشته های اقتصادی سیلیس در ایران در درجه اول به لحاظ فراوانی و گسترش به دوران پالئوزوئیک و در درجه دوم به دوران مزوزوئیک محدود می شود معمولا ذخایر موجود در کشور دارای خاستگاه های آذرین، پلاسری دگرگونی و رسوبی هستند الف کانسارهای رسوبی پالئوزوئیک این کانسارها از نظر کیفیت و میزان ذخیره شامل دو بخش است انباشته های سیلیسی رسوبی پالئوزوئیک بالایی در پیوند با ماسه سنگ ها و کنگلومراهای سیلیسی این کانسارها از نظر پراکندگی و میزان ذخیره و کیفیت به جز چند مورد قابل ملاحظه نیستند انباشته های سیلیسی رسوبی کامبرین در پیوند با ماسه سنگ لالون بیشترین انباشته های سیلیسی ایران را کانسارهای این دوره می سازند و در مناطق مختلف البرز و ایران مرکزی یافت می شوند این انباشته ها در البرز بویژه در ناحیه سلطانیه تا فیروزکوه در پیوند با بخش بالایی ماسه سنگ لالون می باشند در ایران مرکزی در استان های کرمان و یزد در پیوند با بخش تاپ کوارتزیت لالون با سازندهای هم ارز آن هستند نسبت دادن کانسارهای سیلیسی در پیوند با تاپ کوارتزیت به سازند میلا با تردید همراه است ب کانسارهای رسوبی مزوزوئیک استفاده انباشته های سیلیسی رسوبی مربوط به این دوره در نقاط مختلف ایران کم و بیش پراکنده هستند هیچ یک از انباشته ها شایسته در صنایع شیشه سازی نیستند ولی می توان از آن ها در صنایع دیگر مانند ریخته گری و سیمان استفاده کرد کانسارهای سیلیسی با خاستگاه آذرین دگرگونی این کانسارها بیشترین تجمع را در ناحیه سنندج سیرجان دارند که سن آن ها از پالئوزوئیک تا اواخر مزوزوئیک است از آنجایی که برخی از کانسارهای تشکیل شده در این ناحیه خاستگاه دگرگونی و پاره ای خاستگاه آذرین دارند و گاه متاثر از هر دو عامل آذرین و دگرگونی است به نام آذرین دگرگونی خوانده می شوند بیشتر این کانسارها در بخش شمالی ناحیه سنندج سیرجان قرار دارند بیشتر سازندهای پیش از کرتاسه در این ناحیه دگرگون شده اند و افزون بر دگرگونی گسترده در این ناحیه شمار فراوانی از توده های آذرین بازیک اولترا بازیک و توده های گرانیت و گرانودیوریت نفوذ کرده اند که پیامد سیلیس زایی داشته اند پدیده های دگرگونی باعث شده است که شمار فراوانی رگه ها و عدسی های کوارتزی خالص در میان شیست ها و گنیس ها و همچنین در نزدیکی توده های پگماتیتی بویژه در بخش شمال باختری این ناحیه در ناحیه دورود گلپایگان و همدان پدید آید در این ناحیه کانسارهای سیلیس از نظر میزان ذخیره چندان بزرگ نیستند اما کیفیت کانسنگ آن ها خوب است در پیدایش آن ها عوامل زیر دخیل بوده اند شمار محدود از این کانسارها در وابستگی مستقیم با پدیده های ماگمایی و در پیوند با فاز پگماتیتی آن ها است شمار فراوان از این کانسارها همزاد با سنگ های دگرگونی و سنگ های فراگیرشان دگرگونی های شیستی است کانسارهای سیلیسی با خاستگاه پلاسری این کانسارها از انباشتگی قلوه ها و ماسه های کوارتزی یا کوارتزینی در آبراهه ها یا آب کندهای رودخانه ها و تپه های ماسه ای یا در پای کوه های گرانیتی که از فرسایش گرانیت ها ساخته شده اند پدید آمده اند نوع دانه درشت آن که قلوه هایی ۱۰ سانتی متری است به عنوان گلوله سیلیسی کاربرد دارد و تاکنون انباشته در خور توجهی از آن در ایران کشف نشده است کانسار سیلیسی ریگ سفید در شهر بابک و کانسار سیلیسی در پیوند با فرسایش گرانیت شیرکوه یزد از انواع بارز آن ها هستند ولی دانه بندی این سیلیس ها بسیار اندک است بنابراین کاربرد دیگری برای آن ها فراهم می شود کانسارهای سیلیسی با خاستگاه دگرسانی گرمابی این نوع کانسارها نسبتا کمیاب بوده و ذخایر کوچکی را می سازند اما گاهی از درجه خلوص بسیار خوبی برخوردار هستند کانسار میزوج قزوین نمونه این نوع کانسار است

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

رحیم موسوی

کارشناسی ارشد استخراج مکانیک سنگ زمین شناسی پزشکی در ایران

رزومه علمی کاربران

درباره سیویلیکاتبلیغات در سیویلیکاآمار علمی ایرانتقویم علمی ایرانداده کاوی مقالاتطرح های پژوهشی

در صورتی که می خواهید در اثر پژوهشی خود به این مقاله ارجاع دهید، به سادگی می توانید از عبارت زیر در بخش منابع و مراجع استفاده نمایید: موسوی، رحیم،1404،عناصر و مواد معدنی سمی در ایران،سومین کنفرانس بین المللی بوکسیت، آلومینا و آلومینیوم،تهران،https://civilica.com/doc/2652185

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین المللی بوکسیت، آلومینا و آلومینیوم5 اسفند 1404 · تهران