بررسی تاثیر مولفه های کالبدی خودسازمان ده بر سلامت روان ساکنان در شرایط بحران

چکیده مقاله

تغییرات اقلیمی، پاندمی های جهانی و تنش های ژئوپلیتیکی، وقوع بحران های متعدد و پیچیده را در قرن بیست و یکم اجتناب ناپذیر ساخته است. در این میان، محیط های ساخته شده و به ویژه فضاهای مسکونی، نقش حیاتی در تاب آوری و سلامت روان ساکنان ایفا می کنند. این پژوهش با هدف “بررسی تاثیر مولفه های کالبدی خودسازمان ده بر سلامت روان ساکنان در شرایط بحران”، به دنبال درک عمیق تر رابطه ی میان ویژگی های فیزیکی انعطاف پذیر و تطبیق پذیر معماری و وضعیت روانی افراد در زمان بحران است. چارچوب نظری این تحقیق بر پایه ی نظریه های معماری خودسازمان ده، روانشناسی محیط، و مفهوم تاب آوری جامعه استوار است. مولفه های کالبدی مورد بررسی شامل قابلیت تغییر پیکربندی فضایی (مانند دیوارهای متحرک)، انعطاف پذیری عملکردی فضاها (امکان تغییر کاربری)، پاسخگویی هوشمند پوسته و سیستم های ساختمان به شرایط محیطی (مانند تهویه و نورپردازی تطبیقی)، و ظرفیت فضا برای تامین همزمان نیازهای حریم شخصی و تعاملات اجتماعی متغیر است.روش تحقیق حاضر ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای گسترده، تحلیل کیفی مطالعات موردی فضاهای مسکونی منتخب که در دوران بحران (مانند دوران پاندمی کووید-۱۹ یا پس از بلایای طبیعی) مورد استفاده قرار گرفته اند، و همچنین پیمایش میدانی با استفاده از پرسشنامه های استاندارد سنجش سلامت روان (مانند مقیاس اضطراب بک، مقیاس افسردگی بک، و مقیاس استرس ادراک شده) و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ساکنان این فضاها است. تحلیل داده ها با استفاده از روش های آماری توصیفی و استنباطی (مانند رگرسیون و آزمون تی) و همچنین تحلیل مضمون برای داده های کیفی انجام شده است.یافته های این پژوهش نشان می دهد که مولفه های کالبدی خودسازمان ده، به ویژه قابلیت تغییر پیکربندی فضایی و انعطاف پذیری عملکردی، تاثیر مثبت و معناداری بر کاهش سطوح اضطراب، افسردگی، و استرس ادراک شده در ساکنان در شرایط بحرانی دارند. این تاثیر از طریق افزایش حس کنترل فرد بر محیط زندگی، فراهم آوردن امکان انطباق فضا با نیازهای متغیر روانی (مانند نیاز به خلوت یا نیاز به ارتباط)، و تسهیل فعالیت های روزمره در شرایط محدودیت، حاصل می شود. در مقابل، محیط های کالبدی ایستا و غیرقابل تطبیق، در شرایط بحران، به عاملی تشدیدکننده برای احساس انزوا، ناامیدی، و کاهش کیفیت زندگی روانی ساکنان تبدیل می شوند. نتایج این تحقیق بر اهمیت بازنگری در اصول طراحی پایدار و انسان محور با تاکید بر انعطاف پذیری و خودسازمان دهی کالبدی در مواجهه با بحران های آینده تاکید دارد و می تواند مبنایی برای تدوین دستورالعمل های طراحی مسکن تاب آور در سطوح ملی و بین المللی باشد.

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

مطهره صالحی

• کارشناس ارشد مهندسی معماری ، دانشکده هنر و معماری ، دانشگاه مازندران ، بابلسر ، ایران

روح اله رحیمی

• استادیار گروه معماری ، دانشکده هنر و معماری ، دانشگاه مازندران ، بابلسر ، ایران

�الحی، مطهره و رحیمی، روح اله،1404،بررسی تاثیر مولفه های کالبدی خودسازمان ده بر سلامت روان ساکنان در شرایط بحران،بیست و نهمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و شهرسازی،شیروان

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات بیست و نهمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و شهرسازی28 بهمن 1404 · شیروان