تحلیل و بررسی تفاوت های ماهوی نفقه زوجه و نفقه اقارب در فقه و حقوق ایران

چکیده مقاله

این مقاله به واکاوی عمیق و تحلیل ماهوی تفاوت های بنیادین میان نفقه زوجه و نفقه اقارب در منظومه فقه امامیه و نظام حقوقی ایران اختصاص یافته است با وجود آنکه هر دو مفهوم «نفقه» در ظاهر به تامین معیشت فرد اشاره دارند، اما در مبانی نظری، شرایط وجوب، دامنه شمول، میزان تعیین و نیز ضمانت اجراهای حقوقی و کیفری، از یکدیگر متمایزند در این پژوهش نشان داده می شود که نفقه زوجه ریشه در عقد صحیح و دائم نکاح و ایفاگر نقش «تمکین» از سوی زوجه دارد این نفقه، به مثابه یک تعهد مالی متقابل و نوعی معاوضه ضمنی در قبال رابطه زناشویی تلقی می شود و حتی در صورت تمکن مالی زوجه نیز وجوب آن ساقط نمی گردد میزان نفقه زوجه بر اساس «شان زوجه» و عرف تعیین می گردد و شامل کلیه نیازهای متعارف و متناسب با جایگاه اجتماعی او، اعم از مسکن، خوراک، پوشاک، هزینه های درمانی و حتی خادم در صورت لزوم می شود از برجسته ترین ویژگی های نفقه زوجه، قابلیت مطالبه نفقه گذشته، «ممتاز» بودن طلب آن که در صورت افلاس یا ورشکستگی شوهر بر سایر دیون اولویت می یابد، و همچنین ضمانت اجراهای کیفری شدیدتر و حق طلاق برای زن در صورت عدم پرداخت است در مقابل، نفقه اقارب بر پایه «رابطه خویشاوندی نسبی عمودی» اعم از اجداد و اولاد ، «نیاز مبرم و فقر مطلق» نفقه گیرنده و «تمکن و توانایی مالی» نفقه دهنده استوار است هدف اصلی این نوع نفقه، نه رفاه یا حفظ شان، بلکه صرفا «رفع نیاز و ضرورت» یا همان «حد کفاف» است این نفقه، شامل خوراک، پوشاک، مسکن و درمان در حد بسیار ابتدایی و برای بقا می شود و برخلاف نفقه زوجه، به هیچ عنوان قابل مطالبه برای گذشته نبوده و در صورت عدم پرداخت در زمان مقرر، ساقط می گردد همچنین، طلب نفقه اقارب از امتیاز ویژه «ممتاز بودن» برخوردار نیست و ضمانت اجراهای کیفری آن نیز محدودتر از نفقه زوجه است نتیجه گیری مقاله حاکی از آن است که تفاوت های ماهوی فوق، بازتاب دهنده دو فلسفه وجودی متمایز برای «نفقه» در نظام حقوقی ایران است: نفقه زوجه، تعهدی قراردادی و معوض با هدف حفظ کرامت و شان زن در نهاد خانواده؛ و نفقه اقارب، تعهدی حمایتی و تکافلی با هدف جلوگیری از فقر مطلق و تضمین حداقل بقای انسان در چارچوب پیوندهای خویشاوندی است این تمایزات، به نظام حقوقی خانواده در

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

آمنه محجوب فرد

کارشناسی ارشد حقوق شرکت های تجاری، دانشگاه شهرکرد

محجوب فرد، آمنه،1404،تحلیل و بررسی تفاوت های ماهوی نفقه زوجه و نفقه اقارب در فقه و حقوق ایران،بیست و یکمین کنفرانس بین المللی مطالعات حقوقی و قضای�

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات بیست و یکمین کنفرانس بین المللی مطالعات حقوقی و قضایی24 مرداد 1404