روندهای نوظهور و آینده پژوهی کاربردهای هوش مصنوعی در خدمات شهری مبتنی بر تحلیل علم سنجی

چکیده مقاله

هوش مصنوعی به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب صنعتی چهارم، نمایانگر تلفیق توان محاسباتی با ظرفیت های شناختی انسان است Varghese, Harrison, O’Grady, & Topol, ۲۰۲۴ این فناوری با تقلید از الگوهای تفکر، یادگیری، و تصمیم گیری انسانی، توانایی انجام وظایفی را دارد که پیش تر منحصرا در اختیار انسان بود Alzoubi & Mishra, ۲۰۲۴ از دیدگاه نظری، هوش مصنوعی به سیستم های رایانه ای اطلاق می شود که می توانند استدلال کنند، الگوها را تشخیص دهند، داده ها را تحلیل کرده و در نهایت تصمیماتی هوشمند اتخاذ نمایند Maslej et al , ۲۰۲۴ این فناوری با گسترش یادگیری ماشین، یادگیری عمیق، و پردازش زبان طبیعی، به ابزاری تبدیل شده که مرز میان انسان و ماشین را در انجام امور پیچیده کمرنگ کرده است Hanna et al , ۲۰۲۵ کاربردهای هوش مصنوعی اکنون از حوزه های علمی و صنعتی فراتر رفته و به ابعاد گسترده ای از زندگی اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی انسان نفوذ کرده است سیستم های هوشمند در قالب ربات ها، دستیارهای دیجیتال، تحلیل گرهای داده، و الگوریتم های تصمیم یار، ساختار سازمانی و خدماتی جوامع را متحول کرده اند Huynh The et al , ۲۰۲۳ از منظر اجتماعی، هوش مصنوعی نه تنها موجب افزایش بهره وری و سرعت در فرایندهای تصمیم گیری شده است، بلکه ظرفیت های جدیدی برای نوآوری، عدالت خدماتی و ارتقای کیفیت زندگی شهری فراهم آورده است با این حال، توسعه و استقرار گسترده ی هوش مصنوعی مستلزم سیاست گذاری هوشمندانه، آموزش تخصصی، و رعایت اصول اخلاقی در استفاده از داده ها و الگوریتم هاست تا از بروز تبعیض الگوریتمی، نقض حریم خصوصی و پیامدهای اجتماعی ناخواسته جلوگیری شود Mannuru et al , ۲۰۲۵ خدمات شهری، به عنوان یکی از ستون های اصلی توسعه پایدار شهری، شامل مجموعه ای از فعالیت ها و نظام های پشتیبان است که کیفیت زندگی شهروندان را تضمین می کنند Samsurijan, Ebekozien, Nor Azazi, Shaed, & Radin Badaruddin, ۲۰۲۴ این خدمات، از تامین آب، برق، حمل ونقل عمومی و جمع آوری پسماند گرفته تا نظارت بر ترافیک، ایمنی محیطی، مدیریت بحران، و حتی خدمات دیجیتال شهری را دربرمی گیرند در دنیای معاصر، کارایی و اثربخشی این خدمات به میزان زیادی وابسته به به کارگیری فناوری های نوین، به ویژه فناوری های اطلاعاتی و هوش مصنوعی است Cugurullo, ۲۰۲۰ شهرهای هوشمند با استفاده از حسگرها، داده های بزرگ و تحلیل های پیش بینانه، توانسته اند نظام های شهری را از مدل های سنتی و واکنشی به مدل های هوشمند، پویا و پیش نگرانه تبدیل کنند برای مثال، سامانه های هوشمند مدیریت ترافیک می توانند با تحلیل داده های لحظه ای از دوربین ها و حسگرهای جاده ای، جریان ترافیک را بهینه سازی کرده و از ازدحام جلوگیری کنند Sanchez, Shumway, Gordner, & Lim, ۲۰۲۳ همچنین، خدمات هوشمند در حوزه های سلامت شهری، محیط زیست و انرژی به کاهش هزینه ها و افزایش پایداری کمک کرده اند در بسیاری از کشورها از جمله مالزی، اصلاح ساختار خدمات شهری در قالب برنامه هایی نظیر Government Transformation Programme GTP و ایجاد مراکز تحول شهری UTC با محوریت فناوری های هوشمند، موجب افزایش رضایت شهروندان، شفافیت در ارائه خدمات، و ارتقای کارآمدی نظام اداری شده است در نتیجه، خدمات شهری امروز نه تنها ابزاری برای اداره فیزیکی شهر، بلکه بستری برای تحقق توسعه انسانی و نوآوری اجتماعی به شمار می آیند Samsurijan et al , ۲۰۲۴ با وجود گسترش سریع هوش مصنوعی در مدیریت خدمات شهری، هنوز درک نظام مند و مبتنی بر شواهد از الگوهای پژوهشی، روندهای مفهومی و شکاف های علمی این حوزه محدود است هرچند مطالعات متعددی به بررسی تاثیر هوش مصنوعی در حوزه های خاصی همچون حمل ونقل، امنیت شهری یا مدیریت پسماند پرداخته اند، اما شناخت جامع از چگونگی توزیع دانش، همکاری های علمی، و تحولات موضوعی در این زمینه به صورت منسجم وجود ندارد ازاین رو، انجام یک تحلیل علم سنجی از ادبیات علمی مرتبط با کاربرد هوش مصنوعی در خدمات شهری ضرورت می یابد تا بتوان ساختار مفهومی، نویسندگان و کشورهای پیشرو، روندهای زمانی، و خوشه های موضوعی پژوهش را شناسایی کرد چنین تحلیلی می تواند نشان دهد که چگونه مفاهیمی چون شهر هوشمند، داده های بزرگ، پایداری شهری و عدالت دیجیتال در ارتباط با هوش مصنوعی در طول زمان تکامل یافته اند علاوه بر این، تحلیل علم سنجی می تواند شکاف های دانشی را آشکار کند و مسیرهای آینده پژوهش را در زمینه سیاست گذاری فناورانه، عدالت خدماتی و تاب آوری شهری روشن سازد در واقع، این مطالعه نه تنها به تبیین جایگاه علمی و پژوهشی هوش مصنوعی در خدمات شهری کمک می کند، بلکه امکان مقایسه جایگاه کشورهای در حال توسعه نظیر مالزی یا ایران را در برابر کشورهای پیشرفته فراهم می سازد و می تواند مبنایی برای تصمیم گیری های کلان در زمینه توسعه شهرهای هوشمند و نظام های خدماتی نوین باشد

نویسندگان

سیف اله اندایش

مقاله روندهای نوظهور و آینده پژوهی کاربردهای هوش مصنوعی در خدمات شهری مبتنی بر تحلیل علم سنجی

�ندایش، سیف اله،1404،روندهای نوظهور و آینده پژوهی کاربردهای هوش مصنوعی در خدمات شهری مبتنی بر تحلیل علم سنجی،کنفرانس ملی مدیریت شهری با رویکرد توسعه پایدار،خرم آباد

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات کنفرانس ملی مدیریت شهری با رویکرد توسعه پایدار15 مهر 1404 · خرم آباد