پیشگیری ترمیمی؛ سیاستی دوگانه و موثر در حمایت از بزه دیده و پیشگیری ثالث

چکیده مقاله

زمینه و هدف: از منظر سیاست پیشگیری ترمیمی، سیستم عدالت قضایی تلاش می نماید از یک سو بزهکار مسئولیت اقدامات خویش را بر عهده بگیرد و بر مبنای عدالت، آسیب های وارده به بزه دیده یا جامعه را جبران نماید و از سوی دیگر بر مبنای سیاست های پیشگیرانه پس از وقوع جرم، کوشش می شود تا با پرهیز از برچسب زنی صرف و با ایجاد حس شرمساری در بزهکار، توام با مشارکت فعال کلیه طرفین واقعه مجرمانه و نهاد های قضایی و جامعه محلی، بزهکار به عنوان فردی عادی به اجتماع برگردد و از انحراف مجدد پیشگیری به عمل آید روش شناسی: این پژوهش به روش تحلیلی توصیفی با استفاده از منابع کتابخانه ای و همچنین با بررسی برخی مقررات موجود نگارش شده است نتایج و یافته ها: آنچه که از پژوهش حاضر به دست آمده این است که در سیاست پیشگیری ترمیمی که در سیاست جنایی تقنینی ایران نیز مدنظر قرار گرفته، کوشش می شود هر دو مقوله اجرای عدالت در حق بزه دیده و اعمال ضمانت اجراهایی بازسازگارانه مورد توجه قرار گیرد تا از یک سو بزهکار به عنوان عضوی عادی به اجتماع در راستای پیشگیری ثالث برگردد و از سوی دیگر بر مبنای عدالت، نسبت به ترمیم آسیب های وارده به بزه دیده از طریق عذرخواهی، پرداخت پول و اقدام گردد تعلیق تعقیب، تعلیق اجرای مجازات و تعویق صدور حکم و از جمله نهادهای ارفاقی می باشند که در راستای اجرای اهداف سیاست پیشگیری ترمیمی نقش بسزایی ایفا می نمایند واژگان کلیدی: پیشگیری ترمیمی، پیشگیری ثالث، بازپروری اجتماعی، شرمساری بازپذیرکننده مقدمه عدالت ترمیمی فرآیندی است که در آن تاکید اصلی بر روی مجازات صرف بزهکار نیست بلکه به جای مجازات بر حل و فصل مشکلات ناشی از جرم با تعامل بزه دیده و بزهکار تاکید دارد از سوی دیگر اقدامات پیشگیرانه پس از وقوع بزه نیز شامل مجموعه اقداماتی می گردد در راستای برخورد با بزهکار با توجه به وضعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی بزهکار با هدف بازسازگاری اجتماعی که در نتیجه ترکیب آنها، سیاستی تحت عنوان«پیشگیری ترمیمی » حاصل می شود که بر اساس آن تلاش می شود قبح و زشتی عمل بزهکار با ایجاد حس شرمندگی، برای او تبیین تا بدین ترتیب از نهادیه شدن بزهکاری و واکنش کمانه ای بزهکار، جهت بازگشت به اجتماع با هدف پیشگیری از ارتکاب مجدد جرم جلوگیری شود و از سوی دیگر از طریق فرآیند بازسازگاری اجتماعی در راستای کمک به بزه دیده و جبران ضرر و زیان وارده به او و همچنین تضمین حقوق خانواده بزهکار اقدام گردد پیشگیری ترمیمی بر آن است که کلیه طرفین درگیر در جرم را در این فرایند مشارکت دهد و با ابزارهایی مانند میانجیگری، صلح و سازش و می کوشد تا حد امکان متهم را مورد تعقیب کیفری قرار ندهد یا در فرآیند دادرسی از ورود آسیب های رسیدگی کیفری و اجرای مجازات های کیفری صرف در راستای پیشگیری ثالث جلوگیری نماید سیاست پیشگیری ترمیمی در جهت اجرای عدالت کیفری دارای دو وجه است، وجه اول: جلوگیری از گسترش رفتارهای بزهکارانه در اجتماع و خطر نهادینه شدن آن در بزهکار، توام با اتخاذ تدابیر بازپرورانه و اگرچه بزهکار باید مکافات عمل خود را ببیند و این در واقع تنبیهی در مقابل عمل قبیح وی می باشد اما این تنبیه می بایست به نحوی باشد که در نهایت منجر اصلاح و بازپروری و بازپذیری اجتماعی وی در راستای پیشگیری از بزهکاری آتی باشد وجه دوم سیاست مذکور درصدد است تا بر مبنای عدالت، بزهکار را نسبت به ترمیم آسیب های وارده به بزه دیده که ناشی از ارتکاب جرم بوده از طریق عذرخواهی، پرداخت پول و مسئول نماید چرا که هدف عدالت ترمیمی، جلب بزهکار به منظور بر عهده گرفتن مسئولیت اقدامات خود و جبران ضررهای ایجاد شده و همچنین اعطای نقشی فعال به قربانی در فرآیند دادرسی در راستای جبران ضررهای وارده و در نهایت التیام روانی ایشان می باشد در نهایت سیاست پیشگیری ترمیمی می کوشد با رویکردی آموزگارمآبانه به بزهکار بیاموزد که رفتار وی، عملی اشتباه و به دور از هنجارهای اخلاقی مورد پذیرش اجتماع است و بزهکار باید با درک زشتی عمل خود، آن را اصلاح نماید و از سوی دیگر به دلجویی از قربانی به طرق مقتضی اقدام نماید و این هر دو وجه مذکور در راستای پیشگیری ثالث می باشد مفهوم شناسی پیشگیری و عدالت ترمیمی: تعریف پیشگیری از جرم که در زبان انگلیسی معادل واژه prevention و در زبان عربی معادل واژه وقایه است، در لغت به معنای جلوی چیزی رفتن، پیش دستی کردن و هشدار دادن از وقوع چیزی آمده است در جرم شناسی، پیشگیری به معنای به مقابله با تبهکاری رفتن و همچنین به معنای هشدار دادن و آگاهی بخشی به منظور ممانعت از وقوع بزهکاری است جرم شناسان با توجه به دیدگاه های مختلف خود از جرم و پدیده مجرمانه و علل بروز آن در اجتماع تعاریف مختلفی از پیشگیری ارائه نموده اند ریموند گسن در تعریف اصطلاحی علمی آن می نویسد: از نظر علمی، می توان گفت که مراد از پیشگیری، هر فعالیت سیاست جنایی است که غرض انحصاری یا غیر کلی آن تحدید حدود امکان پیش آمد مجموعه اعمال جنایی از راه غیر ممکن الوقوع ساختن یا سخت و دشوار نمودن یا احتمال وقوع آنها را پایین آوردن است، بدون اینکه به تهدید کیفر با اجرای آن متوسل شد ویدال و مانیول، دو تن از اساتید حقوق جزای فرانسه در مورد پیشگیری بیان می دارند: اگر قبول کنیم که در علم پزشکی بیان شده برای تامین سلامتی افراد جامعه، پیشگیری بیماری از معالجه آن بهتر است، پس در زمینه جرم شناسی نیز باید قبول کنیم که از نظر حفظ مصالح اجتماعی، پیشگیری از جرم نیز بهتر از مجازات مجرم خواهد بود بر اساس ماده ۱ قانون پیشگیری از جرم مصوب ۲۰/۷/۱۳۹۴؛ پیشگیری عبارت است از پیش بینی؛ شناسایی و ارزیابی خطر وقوع جرم و اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم برای از بین بردن یا کاهش آن به طور کلی جرم شناسان اصطلاح پیشگیری را در دو مفهوم موسع و مضیق به کار می برند: پیشگیری در مفهوم موسع به معنای هر چیزی می باشد که مانع ارتکاب جرم می شود و یا میزان ارتکاب جرایم را کاهش می دهد اعم از با اجرای مجازات یا اقدامات غیر کیفری یا به نحو توامان مانند اعطای آزادی مشروط یا تعلیق باقی مانده مجازات که یکی از شرایط آن جبران خسارات بزه دیده یا انجام ترتیبات جبران آن این مفهوم پیشگیری به عقیده نگارنده بیشترین همپوشانی را با اساس و مبانی سیاست پیشگیری ترمیمی را دارد چرا که در پرتو سیاست مذکور سلسله اقداماتی که غالبا و اصولا ماهیتی غیر کیفری دارند در راستای اجرای عدالت در حق بزه دیده یا جامعه از سوی بزهکار به منظور جبران خسارت های ناشی از فعل بزهکارانه انجام می گیرد و از سوی دیگر دستگاه

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

رضا رجبی کرسیکلا

�جبی کرسیکلا، رضا،1404،پیشگیری ترمیمی؛ سیاستی دوگانه و موثر در حمایت از بزه دیده و پیشگیری ثالث،بیست و دومین کنفرانس بین المللی مطالعات حقوقی و قضای�

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات بیست و دومین کنفرانس بین المللی مطالعات حقوقی و قضایی30 آبان 1404