قلعه های مقاومت: تطبیق ساختارهای شهری-دفاعی قلعه بابک و ایزدخواست در پاسخ به چالش های جغرافیایی و نظامی

چکیده مقاله

مقدمه: در تاریخ شهرسازی و معماری ایران، قلعه ها به مثابه نهادهایی فراتر از سازه های نظامی، به عنوان شهرهای مقاومت با ساختارهای کالبدی، کارکردی و استراتژیک پیچیده عمل کرده اند این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی ساختارهای شهری دفاعی قلعه بابک واقع در آذربایجان شرقی و قلعه ایزدخواست واقع در فارس انجام شده است این دو نمونه، با وجود فاصله زمانی و جغرافیایی قابل توجه، نشان دهنده ی تداوم و تحول هوشمندانه ی الگوهای فضایی مقاومت در معماری و شهرسازی ایران باستان و اسلامی هستند بررسی این قلعه ها نه تنها به بازکاوی ظرفیت های تاریخی شهرسازی انطباقی کمک می کند، بلکه چارچوبی نظری برای درک پاسخ های فضایی به بحران های نظامی و محیطی در تاریخ معماری ایران فراهم می نماید هدف پژوهش: واکاوی چگونگی تکامل الگوهای شهرسازی شهرسازی و معماری مقاومت گرای قلعه های ایزدخواست پیش از اسلام و بابک خرمدین بعد از اسلام، با وجود تفاوت های جغرافیایی و تاریخی روش شناسی تحقیق: روش تحقیق در این مطالعه توصیفی تحلیلی و تطبیقی است و صرفا بر پایه تحلیل منابع کتابخانه ای، مستندات باستان شناسی، نقشه های توپوگرافی، گزارش های میراث فرهنگی، تصاویر ماهواره ای و مقالات علمی معتبر استوار است و تمام داده ها از منابع قابل استناد استخراج شده اند قلمروجغرافیایی پژوهش: قلمرو تحقیق از نظر مکانی شامل دو قلعه بابک در کوهستان های آذربایجان شرقی و ایزدخواست در بیابان های مرکزی استان فارس می باشد و از نظر زمانی، دوره های حیات فعال این قلعه ها یعنی قرن های دوم تا چهارم هجری برای قلعه بابک و پیش ازهجرت و عصر ساسانی برای قلعه ایزدخواست را در بر می گیرد یافته ها و بحث: یافته های پژوهش نشان می دهد که هر دو قلعه با وجود تفاوت در بافت جغرافیایی کوهستانی در مقابل بیابانی ، از الگوهای مشترکی در طراحی شهری دفاعی بهره برده اند: شامل موقعیت یابی استراتژیک در ارتفاعات، استفاده از موانع طبیعی، شبکه های دسترسی پیچیده و کنترل شده، تقسیم کارکردی فضاهای داخلی مسکونی، ذخیره ای، نظامی ، و سیستم های نظارتی چندلایه با این حال، تفاوت های کلیدی نیز مشاهده شد قلعه بابک با تکیه بر دیوارهای سنگی عمیق، پلکان های مخفی و سیستم های تامین آب داخلی، بر مقاومت در برابر محاصره طولانی متمرکز بوده در حالی که قلعه ایزدخواست با تلفیق شهرک مسکونی و قلعه نظامی، استفاده از دیوارهای آجری بلند و موقعیت کنترلی بر جاده های ارتباطی، بر کنترل منطقه و واکنش سریع به تهدیدات متمرکز بود نتایج: این دو قلعه نمونه هایی برجسته از شهرسازی انطباقی در شرایط بحران هستند که در آن ها معماری و فضاسازی نه تنها پاسخی به نیازهای نظامی، بلکه نشان دهنده ی هوش فضایی و سازگاری عمیق با محیط است این مطالعه می تواند به عنوان الگویی برای بازخوانی شهرسازی تاریخی در شرایط مقاومت و همچنین الهام بخش طراحی های معاصر در مناطق بحرانی مورد استفاده قرار گیرد واژه های کلیدی: قلعه بابک، قلعه ایزدخواست، شهرسازی نظامی، معماری مقاومت، جغرافیای نظامی

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

اکبر نوروزی

گروه شهرسازی،واحدقزوین، دانشگاه آزاد اسلامی،قزوین،ایران

نوروزی، اکبر،1404،قلعه های مقاومت: تطبیق ساختارهای شهری-دفاعی قلعه بابک و ایزدخواست در پاسخ به چالش های جغرافیایی و نظامی،سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرساز�

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی30 آبان 1404