بررسی مقوله جبر و اختیار در مرصاد العباد نجم رازی

چکیده مقاله

جبر و اختیار از مهم ترین و قدیمی ترین مباحث کلام اسلامی است اولین مبحث کلامی که در کلاس درس حسن بصری باعث ایجاد اختلاف میان اسلام اندیشان شد، همین مساله بود برخی انسان را مجبور اشعریان و برخی مختار معتزله و برخی نیز ترکیبی از این دو ماتریدیه می دانستند در عالم ادبیات نیز همه ادیبان به صورت مستقیم و غیرمستقیم در آثار خود به این مساله پرداخته اند از افرادی که پیرو مکتب اشعری بودند و هدف نشر آثارشان ترویج عقاید جبری بوده است مثل غزالی، تا پیروان معتزله که خالف این نظر را داشتند در این جستار با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به دنبال بررسی مفاهیم جبر و اختیار در کتاب مرصاد العباد نجم رازی هستیم رازی با بررسی داستان آفرینش انسان با تکیه بر آیات و روایات اسلامی، با ذوقی ادیبانه به تشریح داستان می پردازد مفاهیم جبر و اختیار در موارد زیادی در بین این داستان ها مشخص است اختیار اولیه خاک و مخالفت او در برابر سفر به درگاه خداوند برای خلقت خلیفه، غلبه خواست خالق بر خواست مخلوق و جبر همیشگی و ذاتی فرشتگان و حیوانات، همه مواردی از آمیختگی جبر و اختیار است فرشتگان برای سجده به آدم مجبور بودند و تنها فرشته ای که از اختیار برخوردار بود و این اختیار باعث رانده شدن او از حریم امن الهی و شقاوت او شد، ابلیس بود انسان و همه مخلوقات در اصل وجود خود مجبورند لیکن تفاوت انسان با دیگر مخلوقات این است که انسان در مسیر زندگی و نزدیکی یا دوری از هدف اصلی آفرینش، مختار است انسان توانایی رشد و تربیت نفس خویش را دارد لیکن حیوانات بر اساس غریزه درونی، مسیر مشخصی را طی می کنند موارد جبر و اختیار در سازمان کائنات، از حکمت، عدل و دانش خداوند سرچشمه می گیرد جبر فراگیر الهی در نقطه به نقطه جهان وجود دارد لیکن این جبر، مانعی بر راه انسان که اشرف مخلوقات است نیست اختیار انسان برای انتخاب مسیر و هدف، باعث می شود که سرنوشت خویش را به دست خود رقم بزند