وارونگی دما و آلودگی هوا تحلیل اثرات زیست محیطی بر فضای سبز شهری کلان شهر مشهد با رویکرد اکولوژی شهری

چکیده مقاله

کلان شهر مشهد به عنوان دومین شهر پرجمعیت ایران با جمعیتی بالغ بر سه و نیم میلیون نفر ساکن و بیش از بیست میلیون زائر و گردشگر در سال در موقعیت جغرافیایی خاصی در شمال شرق فلات ایران قرار دارد این شهر در دشتی میان کوهی واقع شده که از شمال به رشته کوه های هزار مسجد و بینالود و از جنوب به ارتفاعات بینالود محدود می شود این ساختار توپوگرافیک در کنار رشد شتابان شهرنشینی، زمینه ساز شکل گیری پدیده ای به نام وارونگی دما Temperature Inversion شده است که یکی از مخرب ترین عوامل تشدید آلودگی هوا در این کلان شهر به شمار می رود وارونگی دما پدیده ای جوی است که در آن برخلاف حالت عادی، جو دمای هوا با افزایش ارتفاع کاهش نمی یابد بلکه افزایش می یابد این وضعیت یک لایه پایدار جوی ایجاد می کند که مانع از صعود هوای آلوده سطح زمین به لایه های بالاتر جو می شود در نتیجه آلاینده های ناشی از ترافیک، صنایع، سیستم های گرمایشی و سایر منابع انتشار در لایه ای نازک از هوا در نزدیکی سطح زمین تجمع می یابند و غلظت آنها به سطوح خطرناک می رسد مشهد به دلیل ویژگی های اقلیمی خاص خود از جمله تابستان های گرم و خشک، زمستان های سرد و وجود دره های کوهستانی اطراف، مستعد وقوع وارونگی دما در فصول مختلف سال است آمارهای سازمان هواشناسی کشور نشان می دهد که مشهد سالانه بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ روز با شرایط وارونگی دما مواجه است که این رقم در مقایسه با میانگین کشوری بسیار بالاست در این میان فضای سبز شهری که باید به عنوان ریه های تنفسی شهر عمل کند، در معرض فشار مضاعفی قرار دارد درختان، بوته ها، چمن زارها و سایر پوشش های گیاهی شهری نه تنها از آلودگی هوا آسیب می بینند بلکه در شرایط وارونگی دما، توانایی آنها در جذب آلاینده ها و تولید اکسیژن نیز به شدت کاهش می یابد این چرخه معیوب بحران زیست محیطی پیچیده ای را در کلان شهر مشهد رقم زده است مسئله اصلی این پژوهش آن است که چه رابطه ای میان وقوع وارونگی دما، تشدید آلودگی هوا و تخریب فضای سبز شهری مشهد وجود دارد؟ و این رابطه چه پیامدهای زیست محیطی، اکولوژیک و اجتماعی اقتصادی برای شهر به همراه دارد؟ اهمیت این مسئله از چند منظر قابل بررسی است: اول از منظر بهداشت عمومی، آلودگی هوا در شرایط وارونگی دما به سطوحی می رسد که برای سلامت انسان خطرناک است ذرات معلق PM۲ ۵، PM۱۰، اکسیدهای نیتروژن NOx ، دی اکسید گوگرد SO۲ و ازن O۳ از جمله آلاینده هایی هستند که در این شرایط به شدت افزایش می یابند دوم از منظر اکولوژی شهری، فضای سبز شهری خدمات اکوسیستمی متعددی از جمله تنظیم دما، جذب کربن، کنترل رواناب، کاهش آلودگی صوتی و حفظ تنوع زیستی را ارائه می دهد تخریب این فضاها این خدمات را به خطر می اندازد سوم از منظر برنامه ریزی شهری، درک رابطه میان وارونگی دما، آلودگی هوا و فضای سبز برای طراحی راهبردهای مقاوم سازی شهری ضروری است چهارم از منظر تغییر اقلیم، با توجه به پیش بینی های مدل های اقلیمی مبنی بر افزایش دما و تشدید رویدادهای حدی در منطقه خاورمیانه، این مسئله در آینده حادتر خواهد شد شکاف دانشی موجود در این حوزه آن است که اگرچه مطالعات متعددی به صورت جداگانه به وارونگی دما، آلودگی هوا یا فضای سبز شهری مشهد پرداخته اند اما پژوهشی که این سه مولفه را در یک چارچوب یکپارچه و با رویکرد اکولوژی شهری بررسی کند وجود ندارد این پژوهش در صدد پر کردن این شکاف است

نویسندگان

حسین ذاکر

کارمند شهرداری مشهد

حسین ذاکر

کارمند شهرداری مشهد

حسن خاکشوری

کارمند شهرداری مشهد

حسن خاکشوری

کارمند شهرداری مشهد

مرتضی دوامی

کارمند شهرداری مشهد

مرتضی دوامی

کارمند شهرداری مشهد

علی صفی زاده

کارمند شهرداری مشهد

�اکر، حسین و خاکشوری، حسن و دوامی، مرتضی و صفی زاده، علی،1405،وارونگی دما و آلودگی هوا تحلیل اثرات زیست محیطی بر فضای سبز شهری کلان شهر مشهد با رویکرد اکولوژی شهری،هفدهمین همایش بین المللی ایده های نوین در معماری، شهرسازی، جغرافیا و محیط زیست پایدار،مشهد

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات هفدهمین همایش بین المللی ایده های نوین در معماری، شهرسازی، جغرافیا و محیط زیست پایدار13 خرداد 1405 · مشهد