بررسی فقهی حقوقی خسارت تاخیر تادیه و نسبت آن با ربا در حقوق ایران

چکیده مقاله

بررسی فقهی حقوقی خسارت تاخیر تادیه و نسبت آن با ربا در حقوق ایران مسئله ای بنیادین در تعامل نظام بانکی و قواعد شرعی است که همواره محل مناقشه میان فقها و حقوقدانان بوده است خسارت تاخیر تادیه به عنوان جبران کاهش ارزش پول در اثر گذشت زمان اگرچه در رویه قضایی ایران پذیرفته شده اما تطابق آن با ممنوعیت ربوی که در قرآن و سنت به صراحت تحریم شده است نیازمند واکاوی عمیق است حقوق ایران با تاسی از فقه امامیه به دنبال تبیین ماهیت این خسارت و تمایز آن از ربا بوده تا ضمن حفظ کارکرد اقتصادی نظام قضایی از حرمت شرعی رباخواری نیز پاسداری نماید نظریه ضرر و قاعده لاضرر یکی از مستندات اصلی برای مشروعیت این خسارت محسوب می شود اما چالش اصلی در این است که آیا می توان تاخیر در پرداخت را سبب ایجاد ضرری دانست که شرعا قابل جبران باشد یا اینکه هر گونه زیادی بر اصل قرض به شرط تاخیر مصداق ربای قرضی خواهد بود رویه دادگاه های ایران با تفکیک بین خسارت ناشی از تاخیر و سود قراردادی سعی در رفع این تعارض دارد اما وحدت رویه ای در این زمینه شکل نگرفته است از سوی دیگر قانون عملیات بانکی بدون ربا نیز مسیر جدیدی برای تامین مالی بدون ربوی ارائه کرده که در آن خسارت تاخیر با عنوان کارمزد یا جریمه دیرکرد مطرح می شود با این حال ابهامات مفهومی در تعیین نرخ و مبنای محاسبه این خسارت همچنان وجود دارد دیدگاه فقهای معاصر نیز در این زمینه از انکار کامل تا پذیرش مشروط متفاوت است که ریشه در تعریف ایشان از ربا و قلمرو آن دارد برخی ربا را تنها به زیادی شرط شده در عقد قرض منحصر می دانند و برخی دیگر هر گونه زیادی را حتی به عنوان خسارت تاخیر نیز ربوی می شمارند این اختلاف نظر موجب شده تا نظام حقوقی ایران در عمل با دوگانه ای از الزامات شرعی و نیازهای اقتصادی مواجه باشد که حل آن نیازمند بازتعریف دقیق از مفهوم ضرر و تاخیر و نسبت سنجی آن با اصول ربوی است در نهایت به نظر می رسد که راه حل میانه مبتنی بر تشخیص عرفی از کاهش ارزش پول و اعمال نرخ تنبیهی معتدل می تواند گره گشای این مسئله باشد به شرط آنکه مبانی فقهی آن به روشنی تبیین و در قوانین موضوعه منعکس شود

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

سید محمد مرتضوی زاده

کارشناسی فقه واصول

مرتضوی زاده، سید محمد،1404،بررسی فقهی حقوقی خسارت تاخیر تادیه و نسبت آن با ربا در حقوق ایران،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش،ارومیه

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش15 بهمن 1404 · ارومیه