معماری نظام یکپارچه نظارت و پشتیبانی از عملکرد جمعی ستاد مدیریت مدرسه

چکیده مقاله

عملکرد جمعی ستاد مدیریت مدرسه که متشکل از چهار رکن راهبری، آموزشی، پرورشی و اجرایی است، نقشی تعیین کننده در کیفیت فرایندهای یاددهی یادگیری، سلامت سازمانی مدرسه، کاهش تعارضات درون سازمانی و در نهایت پیامدهای تحصیلی و تربیتی دانش آموزان دارد با این حال، شواهد تجربی و پژوهشی در نظام آموزش و پرورش ایران نشان می دهد که در بسیاری از مدارس متوسطه، این ستاد به صورت مجموعه ای از جزیره های مستقل عمل می کند هر رکن بر اساس شرح وظایف جداگانه و شاخص های ارزیابی متفاوت، عمدتا به صورت عمودی به رکن بالادستی گزارش می دهد، اما هماهنگی افقی، ارتباطات مستمر، تصمیم گیری مشارکتی و پاسخگویی متقابل میان ارکان به ندرت نهادینه شده است این وضعیت موجب بروز پدیده هایی مانند موازی کاری، تناقض در دستورالعمل های صادرشده برای معلمان و دانش آموزان، کاهش بهره وری جلسات، افزایش تعارضات پنهان و آشکار، اطاله فرایند تصمیم گیری، احساس بی اعتمادی میان اعضای ستاد و در نهایت فرسودگی شغلی آنان می شود از سوی دیگر، نظام های نظارتی موجود در آموزش و پرورش، عمدتا بر عملکرد فردی هر رکن متمرکز هستند و هیچ سازوکار نظام مندی برای نظارت بر «نحوه همکاری ارکان با یکدیگر» و «نتیجه جمعی کار تیمی آنان» وجود ندارد به همین ترتیب، نظام های پشتیبانی نیز به دوره های آموزشی فردمحور محدود می شوند و برنامه های توانمندسازی برای «تیم مدیریت به عنوان یک کل» بسیار نادر یا کاملا غایب است این خلا دوگانه نبود نظارت جمعی و نبود پشتیبانی جمعی ضرورت طراحی یک «نظام یکپارچه» را آشکار می سازد؛ نظامی که هم بتواند عملکرد جمعی ستاد را به صورت منظم، شفاف و عادلانه ارزیابی کند و هم منابع حمایتی متنوع و متناسب با نیازهای تشخیص داده شده را برای بهبود این عملکرد فراهم آورد پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی استنباطی و با بهره گیری از مرور نظام مند منابع داخلی و خارجی در بازه زمانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ و نیز تحلیل تجارب مستند مدارس موفق ایران، به دنبال طراحی «معماری چنین نظام یکپارچه ای» برای مدارس متوسطه است معماری پیشنهادی این مقاله از پنج لایه تشکیل شده است که به صورت پویا و درهم تنیده عمل می کنند لایه نخست، «لایه داده و اطلاعات» نام دارد که شامل سامانه ثبت دقیق، به موقع و ساختاریافته اقدامات، تصمیمات، جلسات و مکاتبات مشترک میان ارکان است این لایه زیربنای تمام لایه های بعدی محسوب می شود و شرط کلیدی آن، تکیه بر شواهد عینی به جای برداشت های ذهنی و خاطره ای است لایه دوم، «لایه شاخص های ارزیابی جمعی» است که در آن چهار شاخص اصلی تعریف می شود: شاخص هماهنگی درجه همسویی برنامه های آموزشی، پرورشی و اجرایی ، شاخص ارتباطات تعداد و کیفیت تعاملات مستقیم و مستمر میان ارکان خارج از جلسات اجباری ، شاخص تصمیم گیری مشارکتی نسبت تصمیمات جمعی به کل تصمیمات مهم مدرسه و شاخص پاسخگویی متقابل میزان پیگیری و تحقق تعهداتی که هر رکن نسبت به سایر ارکان داده است این شاخص ها به صورت ترکیبی از روش های کمی مانند پرسشنامه های ۳۶۰ درجه، ثبت رویدادها و کیفی مانند تحلیل محتوای صورت جلسات، مصاحبه های کوتاه سنجیده می شوند لایه سوم، «لایه فرایندهای نظارت هماهنگ» است که در آن روش های گردآوری، تحلیل و داوری داده ها در سه سطح تعیین می شود: سطح اول، خودارزیابی دوره ای ستاد مثلا هر ماه یک بار با حضور یک تسهیلگر داخلی ؛ سطح دوم، نظارت توسط یک ناظر بیرونی آموزش دیده از منطقه آموزشی مثلا هر فصل یک بار ؛ سطح سوم، نظارت همتا به همتا میان مدارس همجوار که به صورت داوطلبانه و با هدف یادگیری متقابل انجام می شود مهمترین ویژگی این لایه آن است که نظارت هرگز به معنای بازرسی تنبیهی و قضاوت کننده تعریف نمی شود، بلکه فرصتی برای یادگیری جمعی، کشف نقاط کور و بازتعریف الگوهای همکاری محسوب می گردد لایه چهارم، «لایه مکانیسم های پشتیبانی» است خروجی لایه نظارت به صورت مستقیم و بی واسطه به این لایه وارد می شود و بر اساس نوع آسیب شناسی تشخیص داده شده، چهار نوع پشتیبانی قابل ارائه است: پشتیبانی آموزشی طراحی و اجرای کارگاه های مهارت های تیمی، ارتباطات موثر افقی، حل تعارض و تصمیم گیری مشارکتی ، پشتیبانی مشاوره ای جلسات کوچینگ و تسهیلگری برای کل ستاد با حضور یک مشاور خارجی آشنا به فرهنگ مدرسه ، پشتیبانی منابع تخصیص زمان، بودجه یا نیروی انسانی اضافی برای پروژه های مشترک میان ارکان و پشتیبانی ساختاری بازطراحی برخی از فرایندهای اداری و تشکیلاتی که موانع ساختاری همکاری محسوب می شوند این پشتیبانی ها به صورت موردی، متناسب با ظرفیت مدرسه و با اولویت بندی مشارکتی طراحی و اجرا می شوند لایه پنجم، «لایه بازخورد و اصلاح» نام دارد در این لایه، نتایج حاصل از اجرای برنامه های پشتیبانی مجددا توسط همان ابزارهای لایه دوم و سوم مورد ارزیابی قرار می گیرد و مشخص می شود که آیا عملکرد جمعی ستاد بهبود یافته است یا خیر، کدام مکانیسم پشتیبانی موثرتر بوده و کدام یک نیاز به اصلاح دارد سپس چرخه از لایه اول داده ها با شرایط جدید تکرار می شود آنچه این پنج لایه را به یک «نظام یکپارچه» تبدیل می کند، اتصال مستقیم، بی واسطه و دوسویه میان آنهاست به عبارت دیگر، خروجی هر لایه، ورودی لایه بعدی است و هیچ لایه ای به صورت مجزا، موازی و غیرمرتبط با سایر لایه ها عمل نمی کند همچنین بازخوردهای حاصل از لایه پنجم می تواند منجر به اصلاح در لایه دوم بازتعریف شاخص ها یا لایه سوم تغییر در فرایندهای نظارت شود یافته های این مقاله نشان می دهد که استقرار چنین نظام یکپارچه ای می تواند ضمن کاهش تعارضات میان ارکان به میزان چشمگیر، شفافیت تصمیم گیری ها را افزایش دهد، زمینه را برای ارزیابی عادلانه تر و مبتنی بر شواهد فراهم آورد، از موازی کاری و دوباره کاری جلوگیری کند، سرمایه اجتماعی درون ستاد مدیریت را تقویت نماید و بستری مستمر برای توسعه حرفه ای جمعی ایجاد کند با این حال، موانع قابل توجهی بر سر راه پیاده سازی این نظام در مدارس متوسطه ایران وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از: فرهنگ پاسخگویی فردی به جای پاسخگویی جمعی هر رکن مستقیما به مدیر و مدیر به منطقه پاسخگو است و پاسخگویی یک رکن به سایر ارکان در دستورالعمل ها تعریف نشده ، کمبود نظام ثبت داده های استاندارد در مدارس بسیاری از مدارس هنوز صورت جلسات را به صورت دستی و غیرساختاریافته ثبت می کنند ، نبود انگیزه کافی برای همکاری فرابخشی زیرا ارزیابی های عملکرد فردی هیچ امتیازی برای همکاری با سایر ارکان در نظر نمی گیرد ، کمبود زمان و فشار کاری بالا افزودن فرایندهای جدید بدون کاهش سایر وظایف ممکن نیست ، نبود ناظران بیرونی آموزش دیده کارشناسانی که توانایی تحلیل عملکرد جمعی یک تیم را داشته باشند بسیار نادرند و ترس از برخورد تنبیهی در صورت آشکار شدن ضعف های جمعی برای غلبه بر این موانع، راهکارهایی در سه افق زمانی تدوین شده است در افق کوتاه مدت تا یک سال ، آغاز با یک نسخه حداقلی از نظام فقط لایه داده و شاخص ها به همراه یک حلقه بازخورد ساده ، برگزاری کارگاه آشنایی با ارزش های عملکرد جمعی و تعریف یک پروژه مشترک اجباری برای ارکان پیشنهاد می شود در افق میان مدت یک تا سه سال ، طراحی سامانه نرم افزاری ساده برای ثبت داده ها، بازتعریف شاخص های ارزیابی عملکرد فردی ارکان به نفع همکاری جمعی، و تشکیل شبکه های همیاری برای نظارت همتا به همتا توصیه می گردد در افق بلندمدت سه تا پنج سال ، تدوین و ابلاغ آیین نامه «ارزیابی عملکرد جمعی مدارس» توسط وزارت آموزش و پرورش، طراحی دوره های تخصصی «توسعه مهارت های جمعی برای ستادهای مدیریت» در ضمن خدمت و ایجاد صندوق تشویقی منطقه ای برای تقدیر از هماهنگ ترین ستادهای مدیریت مدرسه ضروری به نظر می رسد نتیجه نهایی آنکه معماری پیشنهادی این مقاله، اگرچه بلندپروازانه به نظر می رسد، اما با شروع گام های کوچک، مشارکت داوطلبانه مدارس پیشرو و حمایت تدریجی منطقه های آموزشی، قابل تحقق است آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تغییر نگاه از «ارزیابی فردی تنبیه محور» به «ارزیابی جمعی توسعه محور» و از «پشتیبانی فردی بخشنامه ای» به «پشتیبانی تیمی نیازمحور» است پژوهش حاضر در پایان خود پیشنهادهای مشخصی برای مدیران مدارس، کارشناسان مناطق، سیاست گذاران وزارتی و پژوهشگران آتی ارائه می دهد و بر ضرورت اجرای پایلوت این معماری در چند مدرسه با ویژگی های متفاوت تاکید می کند

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

فروزان نیک اختر

کارشناسی ارشد حسابداری

زری رئیسی دهکردی

کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی

پروین مختاریان

کارشناسی ارشد مدیریت

نیک اختر، فروزان و رئیسی دهکردی، زری و مختاریان، پروین،1404،معماری نظام یکپارچه نظارت و پشتیبانی از عملکرد جمعی ستاد مدیریت مدرسه،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش،ارومیه

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش15 بهمن 1404 · ارومیه