بازنمایی هویت ملی در کتب درسی زیست شناسی و تاریخ؛ تحلیل تطبیقی گفتمان های علمی و فرهنگی در نظام آموزش وپرورش

چکیده مقاله

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بازنمایی هویت ملی در کتب درسی زیست شناسی و تاریخ و واکاوی گفتمان های علمی و فرهنگی در نظام آموزش وپرورش ایران انجام شده است هویت ملی به عنوان سازه ای چندبعدی و پویا، در کتب درسی از طرق مختلف بازنمایی و بازتولید می شود در این میان، دو درس زیست شناسی و تاریخ به دلیل ماهیت متفاوتشان یکی مبتنی بر گفتمان علمی جهانی و دیگری مبتنی بر گفتمان فرهنگی تاریخی ملی ، بستر مناسبی برای تحلیل تطبیقی شیوه های بازنمایی هویت ملی فراهم می کنند این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی بر اساس الگوی سه سطحی نورمن فرکلاف تحلیل متن، تحلیل گفتمان و تحلیل اجتماعی و روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است جامعه تحلیلی شامل کلیه کتب درسی زیست شناسی و تاریخ مقطع متوسطه دوم پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم در سال تحصیلی ۱۴۰۴ ۱۴۰۳، مجموعا ۱۲ جلد کتاب بود که به صورت سرشماری کامل تحلیل شدند مولفه های هویت ملی در شش بعد «میراث فرهنگی و تمدنی»، «جغرافیا و سرزمین»، «مشاهیر و مفاخر ملی»، «نمادها و اسطوره های ملی»، «دین و مذهب» و «زبان و ادبیات فارسی» مورد واکاوی قرار گرفتند یافته های پژوهش نشان داد که میان دو کتاب از نظر کمی و کیفی بازنمایی هویت ملی تفاوت های بنیادینی وجود دارد در کتاب های تاریخ، ۶۴۷ واحد مرتبط با هویت ملی شناسایی شد که بیشترین فراوانی مربوط به بعد «میراث فرهنگی و تمدنی» ۳۸ درصد و «دین و مذهب» ۲۷ درصد بود در مقابل، در کتاب های زیست شناسی تنها ۸۹ واحد مرتبط شناسایی شد که بیشترین فراوانی مربوط به بعد «مشاهیر و مفاخر ملی» ۴۲ درصد و «جغرافیا و سرزمین» ۳۱ درصد بود تحلیل گفتمانی نشان داد که کتاب تاریخ از «گفتمان هویت بنیان و تمدن محور» با تاکید بر عظمت گذشته ایران و تداوم تاریخی آن بهره می برد، در حالی که کتاب زیست شناسی عمدتا در چارچوب «گفتمان علمی جهانی و جهان وطنی» حرکت می کند و مولفه های هویت ملی در آن اغلب به صورت حاشیه ای، ضمنی و غیرمستقیم حضور دارند همچنین نتایج نشان داد که در هر دو کتاب، برخی ابعاد هویت ملی مانند «نمادها و اسطوره های ملی» و «زبان و ادبیات فارسی» به شدت کم توجه بوده اند شکاف عمیق میان این دو گفتمان گفتمان هویت بنیان تاریخ و گفتمان علمی جهان وطنی زیست شناسی می تواند به پراکندگی و انسجام نیافتگی در فرایند هویت سازی ملی از طریق برنامه درسی منجر شود این پژوهش پیشنهاد می کند که با اتخاذ رویکردی تلفیقی و میان رشته ای، مولفه های هویت ملی به شیوه ای طبیعی، غیرتصنعی و مرتبط با محتوای علمی در کتب درسی غیرتاریخی نیز گنجانده شود تا فرایند هویت سازی ملی در نظام آموزشی از انسجام و هماهنگی بیشتری برخوردار گردد

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

فریال گلزاد

فوق لیسانس فیزیولوژی جانوری

فاطمه السادات جزایری

فوق لیسانس تاریخ ایران دوره اسلامی

صفورا بیگم قائم مقامی

فوق لیسانس تاریخ و فرهنگ تمدن اسلامی

پروانه اسکندری

فوق لیسانس تاریخ ایران دوره اسلامی

گلزاد، فریال و جزایری، فاطمه السادات و بیگم قائم مقامی، صفورا و اسکندری، پروانه،1404،بازنمایی هویت ملی در کتب درسی زیست شناسی و تاریخ؛ تحلیل تطبیقی گفتمان های علمی و فرهنگی در نظام آموزش وپرورش،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش،ارومیه

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش و پرورش15 بهمن 1404 · ارومیه