شهرسازی به مثابه ایدئولوژی: نحوه ساختار فضایی قدرت و کیهان شناسی در شهرهای ایران پیش از اسلام

چکیده مقاله

مقدمه: شهرسازی در ایران پیش از اسلام تنها یک پدیده فضایی و عملکردی نبود، بلکه به عنوان ابزاری کلیدی برای تثبیت قدرت سیاسی، بیان ایدئولوژی حکومتی و تجلی کیهان شناسی فرهنگی عمل می کرد شهرهای ایران باستان، به ویژه در دوره های هخامنشی و ساسانی، نخستین نمونه های آگاهانه از «شهر به مثابه گفتمان قدرت» در تاریخ بشریت هستند جایی که هندسه فضا، نمادگرایی مذهبی و سیاست حکومتی در هم آمیخته اند این شهرها نه تنها مکان هایی برای سکونت، بلکه «ابزاری ایدئولوژیک» بودند که با طراحی عمدی، نظم کیهانی را بر زمین ترسیم و مشروعیت حکومت را در اذهان مردم تثبیت می کردند هدف پژوهش: این مقاله با هدف کشف و تحلیل رابطه بین ساختار شهری و ایدئولوژی حکومتی در دوره های مهم تاریخی ایران باستان به ویژه دوره های هخامنشی و ساسانی به بررسی نحوه ساختار فضایی شهرها می پردازد روش شناسی تحقیق: روش پژوهش، ترکیبی کیفی تحلیلی است که با بهره گیری از منابع باستان شناسی، متون تاریخی غیرایرانی و مطالعات شهری معاصر نظیر نظریه سینتکس فضا به بازسازی و تفسیر الگوهای شهرسازی می پردازد قلمروجغرافیایی پژوهش: ایران باستان پیش از اسلام تخت جمشید عصر هخامنشی و اردشیرخورره عصر ساسانی یافته ها و بحث: یافته های پژوهش نشان می دهد که طرح های شهری در این دوره ها، از قبیل تخت جمشید، پاسارگاد و اردشیرخورره، به گونه ای هوشمندانه طراحی شده اند که نه تنها به نیازهای عملیاتی و اداری پاسخ دهند، بلکه به عنوان نمادی از اقتدار سلطنتی، ارث گری تمدنی و نظم کیهانی عمل کنند در دوره هخامنشی، الگوی شهرسازی پراکنده با ترکیب معماری سلطنتی و فضاهای سبز گسترده، نشان دهنده تلفیق قدرت سیاسی با نمادهای کیهان شناسی ایرانی مانند باغ چهاربر است در دوره ساسانی، طرح دایره ای متحدالمرکز شهر اردشیرخورره و ابداعات فنی مانند طاق کسری، نشان از تلاش حکومت برای ایجاد شهرهایی دارند که همزمان بازتاب دهنده اقتدار نظامی، ایدئولوژی زرتشتی و ارتباط با ارث تمدنی گذشتگان باشند نتایج: شهرسازی در ایران پیش از اسلام، فراتر از یک عمل فنی، یک عمل ایدئولوژیک بوده است شهرها به عنوان متون فضایی عمل می کردند که در آن ها قدرت، دین و فرهنگ در قالب طرح های شهری معنادار تجلی می یافتند این رویکرد، درک ما از تاریخ شهرنشینی ایران را از یک روایت توصیفی به سطح تحلیلی و نظری ارتقا می دهد و پیشنهاد می کند که شهرهای باستانی ایران، نه فقط محل سکونت، بلکه ابزاری برای تولید معنا و نظم اجتماعی بوده اند

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

اکبر نوروزی

گروه شهرسازی،واحدقزوین، دانشگاه آزاد اسلامی،قزوین،ایران

نوروزی، اکبر،1404،شهرسازی به مثابه ایدئولوژی: نحوه ساختار فضایی قدرت و کیهان شناسی در شهرهای ایران پیش از اسلام،سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرساز�

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی30 آبان 1404