ماهیت تزاحم و مرجحات آن

چکیده مقاله

مسئله ی «تزاحم» در علم اصول فقه از بنیادی ترین مباحثی است که نشان می دهد شریعت در مواجهه با واقعیت های پیچیده زندگی، تنها به تعارض ادله بسنده نمی کند بلکه برای رویارویی با محدودیت های عملی مکلف نیز چارچوبی نظری ارائه می دهد انصاری، ۱۴۱۹، آخوند خراسانی، ۱۴۰۹ق تزاحم به معنای برخورد دو حکم معتبر شرعی است که هر یک بر اساس دلیل تام الزام آورند، اما شرایط خارجی مانع از تحقق هم زمان آنها می شود این تمایز میان تزاحم و تعارض جایگاه ویژه ای در نظام اصولی دارد و آثار آن در فقه عبادی، اجتماعی و قضایی به وضوح قابل مشاهده است نائینی، ۱۳۷۳؛ طباطبایی ۱۴۴۰ق پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به بررسی ماهیت تزاحم و مرجحات آن پرداخته و نشان می دهد که اصولیون برای حل این وضعیت قواعدی چون «اهم و مهم»، «تخییر» و «لاحرج» را مطرح کرده اند خمینی، ۱۴۰۵ق، سبحانی تبریزی ۱۴۲۰ق قاعده اهم و مهم بر تقدم حکمی استوار است که ملاک و مصلحت بیشتری دارد آخوند خراسانی، ۱۴۰۹ق، لنکرانی ۱۴۲۲ق ، در حالی که قاعده تخییر در موارد فقدان ترجیح آزادی انتخاب را برای مکلف فراهم می سازد مظفر، ۱۴۲۳ق همچنین قاعده لاحرج با تاکید بر رفع مشقت شدید، انعطاف پذیری شریعت را در شرایط دشوار نشان می دهد خمینی، ۱۴۰۵ق روش تحقیق این مقاله مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و تحلیل تطبیقی است و جامعه آماری آن شامل آثار اصولیان برجسته شیعه و اهل سنت از جمله شیخ انصاری، آخوند خراسانی، شهید صدر و مظفر می باشد علاوه بر منابع کلاسیک، پژوهش های معاصر مانند درس های مددی ۱۳۹۵ و شهیدی ۱۳۹۸ نیز مورد توجه قرار گرفته اند تا ابعاد جدیدی از تزاحم و مرجحات آن روشن شود نتایج پژوهش نشان می دهد که بازخوانی مبانی تزاحم می تواند به ارتقای کارآمدی نظام های حقوقی و قضایی در مواجهه با چالش های نوین کمک کند این بررسی آشکار می سازد که قواعد ترجیح نه تنها راهنمای مکلف در مقام عمل اند بلکه ظرفیت های اصول فقه را برای پاسخ گویی به نیازهای اجتماعی و حقوقی امروز تقویت می کنند مددی، ۱۳۹۵، شهیدی ۱۳۹۸ بدین ترتیب مقاله حاضر می کوشد پلی میان اندیشه اصولی سنتی و نیازهای نظام های حقوقی معاصر ایجاد کند و الگویی برای مطالعات میان رشته ای در حوزه فقه، حقوق و اخلاق اجتماعی ارائه دهد

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

محمد حسن زرین اقبال

رشته فقه و حقوق اسلامی دانشگاه قرآن و حدیث

�رین اقبال، محمد حسن،1404،ماهیت تزاحم و مرجحات آن،دوازدهمین کنفرانس بین المللی علوم اسلامی، پژوهش های دینی و حقوق،تهران

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دوازدهمین کنفرانس بین المللی علوم اسلامی، پژوهش های دینی و حقوق16 اسفند 1404 · تهران