هم نوایی هوش مصنوعی، معلم پویا و خانواده ی هوشمند در مسیر شکوفایی انگیزه

چکیده مقاله

عصر هوش مصنوعی، نظام های آموزشی را با پارادوکسی عمیق روبه رو ساخته است؛ از یک سو، فناوری های هوشمند با شخصی سازی مسیر یادگیری و بازخورد لحظه ای، وعده انقلابی در انگیزش تحصیلی می دهند و از سوی دیگر، شواهد فزاینده نشان می دهد که واگذاری افراطی وظایف شناختی به ماشین، می تواند به «سندرم تنبلی شناختی» و تضعیف حس خودمختاری و شایستگی در یادگیرنده بینجامد که خود یکی از مهم ترین تهدیدهای انگیزش درونی محسوب می شود؛ پرسش کلیدی آن است که هوش مصنوعی با چه مکانیسم هایی انگیزش را تقویت یا تضعیف می کند و چگونه می توان از آسیب های بالقوه آن پرهیز کرد؟ پاسخ، به گمان ما، در دو عامل انسانی گم شده معادله نهفته است که پژوهش های پیشین اغلب آن ها را به حاشیه رانده اند: معلم پویا و خانواده هوشمند این پژوهش با رویکرد مروری‑نظام مند و با بهره گیری از تحلیل اسنادی کیفی، پایگاه های داده داخلی و خارجی را در بازه ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶ با کلیدواژه های ترکیبی «هوش مصنوعی»، «انگیزش تحصیلی»، «نظریه خودتعیین گری»، «معلم به عنوان طراح یادگیری» و «خانواده و سواد دیجیتال» جستجو کرده و از میان ۱۸۹ منبع اولیه، پس از غربالگری نظام مند، ۵۲ منبع واجد شرایط را با روش تحلیل محتوای جهت دار با تکیه بر چهارچوب نظریه خودتعیین گری دسی و رایان مورد تحلیل قرار داده است یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی از چهار مکانیسم شخصی سازی تطبیقی، بازخورد چندبعدی لحظه ای، افزایش خودمختاری و کاهش بار شناختی، بر انگیزش تاثیر مثبت می گذارد، اما این تاثیر در بعد انگیزش درونی به مراتب شکننده تر از انگیزش بیرونی است و در غیاب نقش آفرینی آگاهانه معلم و خانواده، نه تنها به انگیزش پایدار نمی انجامد، بلکه می تواند به وابستگی شناختی و کاهش حس عاملیت یادگیرنده منجر شود؛ معلم پویا در این اکوسیستم، باید از جایگاه انتقال دهندگی صرف به نقش های چندگانه «طراح یادگیری»، «حامی عاطفی‑انگیزشی»، «هم افزای انسان‑ماشین» و «تسهیل گر تعاملات اجتماعی» گذار کند و با پرورش حس تعلق، معنا و کنجکاوی در دانش آموزان، انگیزش درونی را تغذیه نماید؛ در همین راستا، خانواده هوشمند نیز باید از نظارت محض بر استفاده فرزند از فناوری، به «هم سوسازی شناختی با مدرسه»، «تکمیل کنندگی آگاهانه فضای یادگیری در خانه» و «توانمندسازی مشارکتی» تغییر رویه دهد تا شکاف میان کلاس پویا و خانه سرد پر شود و انگیزش ایجادشده در مدرسه، در محیط خانه نیز تداوم یابد و تقویت شود نتیجه نهایی آنکه الگوی مطلوب، نه حاکمیت ماشین بر آموزش و نه حذف فناوری، بلکه شکل گیری «اکوسیستم انگیزشی انسان‑محور» است که در آن هوش مصنوعی به عنوان دستیاری تحلیلگر و کارآمد در خدمت معلم و خانواده عمل می کند و این دو عامل انسانی با درک عمیق از قابلیت ها و محدودیت های هوش مصنوعی، از آن به عنوان اهرمی برای تقویت خودکارآمدی، حس شایستگی و خودمختاری یادگیرنده بهره می برند، نه ابزاری برای جایگزینی کنشگری انسانی؛ تحقق این الگو نیازمند سیاست گذاری یکپارچه آموزشی، توانمندسازی حرفه ای معلمان در کاربست خلاقانه هوش مصنوعی، ارتقای سواد دیجیتال خانواده ها و طراحی محتوای تطبیقی ای است که ضمن حفظ تعادل میان کمک ماشینی و تلاش مستقل یادگیرنده، از بروز پدیده واگذاری شناختی افراطی و تضعیف انگیزش درونی جلوگیری کند و در نهایت، انگیزشی خودگردان، پایدار و عمیقا انسانی را در نسل نوخاسته دانش آموزان پرورش دهد

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

دکتر علی شفیعی

دکتری برنامه ریزی درسی استاد مدعو دانشگاه ازاد اسلامی واحد ممسنی

لیلا زمانیان

کارشناسی مدیریت

نجمه یوسفی

دانشجو ترم اخر کارشناسی اموزش ابتدایی دانشگاه ازاد اسلامی واحد ممسنی

�مانیان، لیلا،1405،هم نوایی هوش مصنوعی، معلم پویا و خانواده ی هوشمند در مسیر شکوفایی انگیزه،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم،بوشهر

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم26 اردیبهشت 1405 · بوشهر