ایقاع و نقش آن در ایجاد تعهدات: مطالعه ای در اسباب عام تع…

چکیده مقاله

این مقاله با تمرکز بر اندیشه های دکتر ناصر کاتوزیان به بررسی جایگاه ایقاع در نظام اسباب تعهد حقوق ایران پرداخته و امکان شناسایی آن را به عنوان «سبب عام تعهد» مورد تحلیل قرار می دهد یافته های پژوهش نشان می دهد که ایقاع به عنوان عمل حقوقی یک جانبه واجد تمامی عناصر یک منشا تعهد حقوقی است، اما در حقوق موضوعه ایران قلمرو تاثیر آن به طور سنتی محدود تلقی شده و عمدتا در حوزه اسقاط یا انحلال تعهدات پیشین به کار رفته است دکتر کاتوزیان نیز با تکیه بر اصل منع تحمیل تعهد بر اشخاص بدون رضایت، از توسعه تعهدآفرینی ایقاع نسبت به اشخاص ثالث پرهیز نموده و اعتبار آن را مقید به نص قانونی می داند؛ هرچند امکان التزام آوری ایقاع نسبت به فاعل را مشروع می شمرد بررسی مبانی حقوق خصوصی معاصر، به ویژه نظریه آزادی التزام، نشان می دهد که مشروعیت تعهد ناشی از قصد آزادانه متعهد است و تحقق آن نه الزاما به توافق دو اراده، بلکه به تحقق قصد انشای معتبر وابسته است بر این اساس، ایقاع در مقام تعهدآفرینی نسبت به فاعل واجد توانایی ایفای نقش سبب عام تعهد شناخته می شود با وجود این، فقدان نص عام قانونی در حقوق ایران و دغدغه های مربوط به امنیت قضایی، مانع تحقق رسمی این جایگاه شده است مقاله نتیجه می گیرد که شناسایی ایقاع به عنوان سبب عام تعهد از حیث مبانی نظری کاملا قابل دفاع است، اما تحقق عملی آن مستلزم بازنگری تقنینی و توسعه قواعد عمومی تعهدات خواهد بود تا ضمن پاسخ گویی به نیازهای روابط حقوقی نوین، با اصول نظم عمومی و عدالت قراردادی نیز سازگار باقی بماند