بررسی ابعاد حقوقی و جرم شناختی بزه دیدگی کودکان و نوجوانان در فضای مجازی

چکیده مقاله

گسترش فناوری های ارتباطی و دسترسی روزافزون کودکان و نوجوانان به اینترنت، شبکه های اجتماعی، بازی های برخط و پیام رسان ها، در کنار فرصت های آموزشی، فرهنگی و ارتباطی، زمینه شکل گیری گونه های جدیدی از بزه دیدگی را نیز فراهم کرده است ویژگی هایی مانند ناشناس ماندن کاربران، فرامرزی بودن ارتباطات، سرعت انتشار اطلاعات، ماندگاری محتوای دیجیتال و دشواری نظارت موثر، کودکان و نوجوانان را در معرض خطرهایی قرار می دهد که آثار آن ممکن است از محیط مجازی فراتر رفته و ابعاد جسمانی، روانی، اجتماعی و اقتصادی زندگی آنان را تحت تاثیر قرار دهد پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، قوانین داخلی، اسناد بین المللی و نظریه های جرم شناختی، ابعاد حقوقی و جرم شناختی بزه دیدگی کودکان و نوجوانان در فضای مجازی را بررسی می کند و در پی شناسایی مهم ترین اشکال بزه دیدگی، عوامل افزایش دهنده آسیب پذیری، کاستی های حمایت کیفری و راهکارهای پیشگیری و حمایت از بزه دیدگان است بزه دیدگی سایبری کودکان و نوجوانان دارای مصادیق متنوعی است که از جمله آن ها می توان به آزار و اذیت اینترنتی، تهدید، توهین، افترا، انتشار تصاویر و اطلاعات خصوصی، اخاذی جنسی، فریب و اغفال آنلاین، سوءاستفاده جنسی، تولید یا توزیع محتوای جنسی مرتبط با کودکان، زورگویی سایبری، سرقت هویت، کلاهبرداری اینترنتی، دسترسی غیرمجاز به حساب های کاربری، مواجهه ناخواسته با محتوای خشونت آمیز یا مستهجن و تشویق به رفتارهای پرخطر اشاره کرد در برخی موارد، بزهکار پس از برقراری رابطه ای مبتنی بر اعتماد، کودک را به ارسال تصاویر خصوصی یا ملاقات حضوری ترغیب می کند و سپس با تهدید به انتشار محتوا، او را در معرض بهره کشی بیشتر قرار می دهد همچنین، بازنشر گسترده و مکرر محتوای زیان بار می تواند موجب استمرار بزه دیدگی شود؛ به گونه ای که حتی پس از شناسایی و مجازات مرتکب اولیه نیز آثار جرم به دلیل باقی ماندن داده ها در فضای دیجیتال ادامه یابد ازاین رو، بزه دیدگی در فضای مجازی غالبا ماهیتی مستمر، چندلایه و تکرارشونده دارد از منظر جرم شناختی، کودکان و نوجوانان به دلیل فقدان تجربه کافی، اعتمادپذیری بیشتر، کنجکاوی، نیاز به تایید اجتماعی، تمایل به دیده شدن و ضعف در تشخیص خطرهای پنهان فضای مجازی، در مقایسه با بزرگسالان آسیب پذیرترند نظریه فعالیت های روزمره، وقوع بزه دیدگی را در نتیجه هم زمانی بزهکار باانگیزه، آماج مناسب و فقدان محافظ موثر تبیین می کند حضور گسترده و بدون نظارت کودک در شبکه های اجتماعی، انتشار اطلاعات شخصی و نبود کنترل خانوادگی یا فنی مناسب، می تواند او را به آماج مناسبی برای بزهکاران سایبری تبدیل کند نظریه سبک زندگی نیز نشان می دهد شیوه استفاده از اینترنت، نوع ارتباطات آنلاین، عضویت در گروه های ناشناس و میزان افشای اطلاعات خصوصی، احتمال بزه دیدگی را افزایش یا کاهش می دهد بااین حال، استناد به رفتار پرخطر کودک نباید به سرزنش بزه دیده یا کاهش مسئولیت مرتکب منجر شود؛ زیرا مسئولیت اصلی ارتکاب جرم بر عهده بزهکار است و نظام عدالت کیفری موظف است با توجه به اصل مصلحت عالیه کودک، از بزه دیده حمایت کند در سطح فردی، سن کم، ناآگاهی از اصول امنیت دیجیتال، احساس تنهایی، نیازهای عاطفی، سابقه خشونت یا آزار، اعتمادبه نفس پایین و ناتوانی در درخواست کمک، از عوامل افزایش دهنده خطر بزه دیدگی به شمار می روند در سطح خانوادگی، ضعف گفت وگو میان والدین و فرزندان، نظارت افراطی یا ناکافی، تعارضات خانوادگی و ناآگاهی والدین از فناوری نقش مهمی دارد در سطح اجتماعی نیز فقدان آموزش سواد رسانه ای، عادی سازی خشونت کلامی، دسترسی آسان به محتوای زیان بار، ضعف سازوکارهای گزارش دهی و مسئولیت ناپذیری برخی پلتفرم ها از عوامل موثر محسوب می شوند معماری برخی خدمات دیجیتال نیز با تشویق کاربران به افشای اطلاعات، برقراری ارتباط با اشخاص ناشناس یا استفاده مستمر، می تواند زمینه بزه دیدگی را تقویت کند از نظر حقوقی، حمایت از کودکان در فضای مجازی مستلزم بهره گیری هماهنگ از قواعد حقوق کیفری، مدنی، حمایت از داده های شخصی و مقررات مربوط به ارائه دهندگان خدمات اینترنتی است در نظام حقوقی ایران، مقررات قانون جرایم رایانه ای، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و سایر قواعد کیفری و حمایتی، ظرفیت هایی برای مقابله با دسترسی غیرمجاز، هتک حیثیت، انتشار محتوای خصوصی، تهدید، بهره کشی و سوءاستفاده از کودکان فراهم کرده اند بااین حال، پراکندگی مقررات، ابهام در برخی مفاهیم، دشواری شناسایی مرتکبان ناشناس، فرامرزی بودن جرایم، پیچیدگی جمع آوری ادله الکترونیکی و سرعت پایین حذف محتوای زیان بار، از چالش های مهم حمایت حقوقی محسوب می شود افزون بر این، حمایت موثر نباید صرفا به جرم انگاری و تشدید مجازات محدود شود، بلکه باید حق دسترسی کودک به عدالت، محرمانگی هویت، دریافت مشاوره روان شناختی و حقوقی، جبران خسارت و جلوگیری از بزه دیدگی ثانویه را نیز تضمین کند اصل رعایت مصلحت عالیه کودک، حق حفظ حریم خصوصی، حق برخورداری از امنیت و حمایت در برابر خشونت و بهره کشی، از مهم ترین مبانی حقوقی حمایت از کودکان در محیط دیجیتال است شیوه رسیدگی به پرونده های مربوط به بزه دیدگی سایبری کودکان باید کودک مدار، محرمانه و متناسب با سن و وضعیت روانی آنان باشد بازجویی های مکرر، مواجهه غیرضروری با متهم، افشای هویت کودک یا برخورد سرزنش آمیز با او می تواند موجب بزه دیدگی ثانویه شود بنابراین، استفاده از ضابطان و قضات آموزش دیده، حضور مددکار اجتماعی یا روان شناس، ثبت تخصصی اظهارات و محدودکردن دسترسی به اطلاعات پرونده ضروری است همچنین، باید امکان حذف فوری محتوای مجرمانه، جلوگیری از بازنشر آن و حفظ هم زمان ادله دیجیتال برای تعقیب قضایی فراهم شود نتایج پژوهش نشان می دهد پاسخ صرفا کیفری، بدون توجه به عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و فناورانه، برای مقابله با بزه دیدگی سایبری کودکان کافی نیست سیاست جنایی موثر باید افزون بر جرم انگاری روشن و متناسب، بر حمایت همه جانبه از بزه دیده، مسئولیت پذیری پلتفرم ها، همکاری بین المللی، ارتقای سواد دیجیتال، تخصصی کردن فرایند رسیدگی و طراحی سازوکارهای سریع حذف محتوا و جبران خسارت استوار باشد همچنین، مشارکت خود کودکان و نوجوانان در تدوین برنامه های آموزشی و حمایتی می تواند به واقع بینانه ترشدن سیاست های پیشگیرانه کمک کند در نهایت، ایجاد توازن میان حق کودکان برای دسترسی به فناوری و ضرورت حمایت از آنان در برابر خطرهای محیط دیجیتال، مهم ترین هدف سیاست گذاری حقوقی و جرم شناختی در این حوزه محسوب می شود

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

رضا عرب بافرانی

فرهنگی آموزش و پرورش نایین

یاسر رجبی

مربی پرورشی

�جبی، یاسر،1405،بررسی ابعاد حقوقی و جرم شناختی بزه دیدگی کودکان و نوجوانان در فضای مجازی،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم،بوشهر

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم26 اردیبهشت 1405 · بوشهر