چکیده مقاله
شیرین بیان با نام علمی Glycyrrhiza glabra یکی از مهم ترین گیاهان دارویی جهان به شمار می آید که به واسطه دارا بودن ترکیبات ارزشمند دارویی، صنعتی و غذایی، همواره مورد توجه پژوهشگران علوم گیاهی، زیست فناوری و داروسازی بوده است ریشه و اندام های زیرزمینی این گیاه منبعی غنی از متابولیت های ثانویه از جمله گلیسیریزین، فلاونوئیدها، ساپونین ها و سایر ترکیبات فنلی هستند که نقش مهمی در صنایع دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی ایفا می کنند افزایش تقاضا برای مواد موثره این گیاه از یک سو و محدودیت های تکثیر طبیعی، کاهش ذخایر ژنتیکی، برداشت بی رویه از رویشگاه های طبیعی و دشواری های مرتبط با تولید انبوه از سوی دیگر، ضرورت استفاده از روش های نوین تکثیر و باززایی گیاه را برجسته کرده است در این میان، کشت بافت گیاهی و به ویژه جنین زایی سوماتیک به عنوان یکی از موثرترین روش های باززایی در شرایط درون شیشه ای، جایگاه ویژه ای در تکثیر، حفاظت و اصلاح شیرین بیان پیدا کرده است جنین زایی سوماتیک فرآیندی است که در آن سلول های سوماتیکی یا غیرجنسی گیاه، بدون مشارکت سلول های جنسی، توانایی تشکیل ساختارهای جنینی مشابه جنین زیگوتی را به دست می آورند این جنین ها در ادامه می توانند مراحل مختلف رشد شامل مرحله کروی، قلبی، اژدری و لپه ای را طی کنند و در نهایت به گیاهچه کامل تبدیل شوند اهمیت این پدیده در آن است که امکان تولید شمار زیادی گیاه یکنواخت، عاری از آلودگی و با قابلیت کاربرد در برنامه های اصلاحی و حفاظتی را فراهم می سازد در گیاه شیرین بیان، گزارش های مختلفی نشان داده اند که استفاده از ریزنمونه های مناسب مانند هیپوکوتیل، برگ، ساقه، ریشه یا کالوس های جوان، همراه با تنظیم دقیق ترکیب هورمون های گیاهی در محیط کشت، می تواند منجر به القای کالوس جنین زا و سپس تشکیل جنین های سوماتیکی شود در برخی مطالعات، ریزنمونه هیپوکوتیل به عنوان مناسب ترین منبع برای تشکیل کالوس های باززاتر معرفی شده و تیمارهای خاصی از تنظیم کننده های رشد مانند ۲٬۴ دی، بنزیل آدنین، کینتین و ایندول بوتیریک اسید، به عنوان عوامل کلیدی در این فرآیند شناخته شده اند این مقاله با رویکردی مروری تحلیلی به بررسی جنین زایی سوماتیک در Glycyrrhiza glabra می پردازد و تلاش می کند ضمن تبیین مبانی نظری این فرآیند، مهم ترین عوامل موثر بر القا، تکامل و باززایی جنین های سوماتیکی را تحلیل کند در این راستا، به نقش نوع ریزنمونه، ژنوتیپ، محیط پایه کشت، غلظت و نسبت هورمون های رشد، ترکیبات آلی مکمل، شرایط فیزیکی کشت، دوره های تاریکی و روشنایی، و زمان زیرکشت پرداخته می شود همچنین مطالعات انجام شده درباره محیط های مناسب برای القای کالوس جنین زا، بهبود بلوغ جنین، رشد گیاهچه و انتقال به شرایط برون شیشه ای مرور می گردد از سوی دیگر، کاربردهای این فناوری در تکثیر انبوه، حفاظت از ذخایر ژنتیکی، تولید متابولیت های ثانویه، مهندسی ژنتیک، تولید بذر مصنوعی و برنامه های اصلاحی بررسی می شود یافته های مطالعات پیشین نشان می دهد که جنین زایی سوماتیک در شیرین بیان نه تنها از منظر تکثیر سریع و انبوه اهمیت دارد، بلکه می تواند به عنوان بستری موثر برای تولید پایدار مواد موثره دارویی و حفظ ژرم پلاسم این گیاه راهبردی به کار رود با وجود این، برخی چالش ها از جمله وابستگی شدید پاسخ بافتی به نوع ریزنمونه و ژنوتیپ، بروز تغییرات سوماتیکی، قهوه ای شدن بافت ها، باززایی نامنظم و دشواری انتقال گیاهچه ها به شرایط گلخانه ای همچنان پابرجاست بنابراین توسعه پروتکل های استاندارد و تکرارپذیر، شناسایی نشانگرهای زیستی مرتبط با توان جنین زایی و ترکیب فناوری های مولکولی با سامانه های کشت بافت می تواند مسیر مطالعات آینده را روشن تر سازد در مجموع، جنین زایی سوماتیک در شیرین بیان ابزاری توانمند در خدمت تکثیر، حفاظت، اصلاح و بهره برداری زیست فناورانه از این گیاه باارزش است گسترش پژوهش های هدفمند در این زمینه می تواند زمینه ساز افزایش راندمان تولید، کاهش فشار بر جمعیت های طبیعی و توسعه سامانه های پایدار تولید متابولیت های دارویی در کشور باشد
کلیدواژهها
نویسندگان
الناز علیپور
کاردانی گرافیک ، دانشگاه ملی مهارت دخترانه ساری ( قدسیه)
طیبه چراغی
دبیر زیست شناسی
ابوذر شفیعی
کاردانی گرافیک ، دانشگاه ملی مهارت دخترانه ساری ( قدسیه)
فائزه چراغی
دبیر زیست شناسی
شیوه ارجاع
چراغی، طیبه و چراغی، فائزه،1405،جنین زایی سوماتیک در گیاه شیرین بیان Glycyrriza glabra))،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم،بوشهر
ارائهشده در
مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم26 اردیبهشت 1405 · بوشهر