قاجاریه و مواجهه ایران با دنیای مدرن

چکیده مقاله

تحول مواجهه ایران با دنیای مدرن در دوره قاجاریه را می توان به مثابه فرایندی چندلایه و نامتوازن دانست که از تماس های نظامی و سیاسی آغاز شد و به عرصه های نهادی، فکری، اقتصادی و فرهنگی تسری یافت شکست های سنگین ایران در جنگ های روسیه عهدنامه های گلستان و ترکمانچای نخستین شوک مدرنیتی بود که ضعف های ساختاری دولت، ارتش و مالیه را آشکار کرد و ضرورت اصلاحات را در ذهنیت نخبگان سیاسی و فکری برانگیخت در پی این شکست ها، قاجاریه—به ویژه در عهد محمدشاه و ناصرالدین شاه—سیاستی مبتنی بر اقتباس گزینشی اتخاذ کرد: اعزام دانشجویان به اروپا، تاسیس دارالفنون، استخدام مستشاران خارجی و ورود فناوری های نو مانند چاپ و تلگراف این اقدامات با وجود پراکندگی و مقاومت های سنتی، زیرساخت های اولیه شکل گیری حوزه عمومی جدید، پیدایش مطبوعات و گسترش سواد نوین را فراهم کردند در عرصه فکری، منازعه سنت و تجدد با ظهور جریان های اصلاح طلبی دینی و عقلانیت انتقادی پیوند خورد اندیشمندانی چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، طالبوف، ملکم خان و سید جمال الدین اسدآبادی هر یک با رویکردهای متفاوت—از سکولاریسم انتقادی تا بازخوانی دینی—به پرسش بنیادین نسبت میان شریعت، قانون، آزادی و پیشرفت پرداختند ترجمه و روزنامه نگاری، مفاهیم مدرن چون قانون، ملت، مجلس، حقوق فردی و نظم دیوانی را وارد زبان سیاسی ایران کرد و به تدریج گفتمان اصلاحات اداری، تحدید قدرت شاه و مبارزه با فساد و استبداد را تقویت نمود در سطح نهادی، اصلاحات مالی و نظامی عمدتا به دلیل مقاومت درباریان، محدودیت های درآمدی، فقدان نظام بوروکراتیک کارآمد و وابستگی به وام ها و امتیازات خارجی ناکام ماند؛ اما همین ناکامی ها حساسیت اجتماعی نسبت به نفوذ استعمار، امتیازات انحصاری مانند رژی تنباکو و مسئله استقلال اقتصادی را برانگیخت جنبش تنباکو نقطه عطفی بود که هم افزایی بازار، روحانیت و روشنفکران را در برابر زیاده خواهی دولت و سرمایه خارجی نشان داد و به تجربه موفق بسیج اجتماعی انجامید پس از آن، گسترش شبکه های ارتباطی، افزایش مهاجرت و تعامل با قفقاز و عثمانی، و بازگشت تحصیل کردگان، زمینه های جامعه پذیری سیاسی جدید را تقویت کرد این روند نهایتا در انقلاب مشروطه به اوج رسید؛ انقلابی که در آن ایده های قانون گرایی، تفکیک قوا، نمایندگی ملت و محدودسازی قدرت مطلقه در قالب نهادهای رسمی مجلس شورای ملی، قانون اساسی، عدلیه متجسد شد هرچند اجرای مشروطه با بحران های داخلی، مداخلات خارجی روسیه و بریتانیا ، شکاف های درون نخبگی و ضعف زیرساخت های اداری روبه رو بود، اما میراث آن—یعنی تثبیت زبان حقوقی مدرن، شکل گیری احزاب و مطبوعات، و پیدایش طبقات جدید شهری—بستری پایدار برای دولت سازی و ملت سازی در قرن بیستم ایجاد کرد در حوزه اقتصاد، ورود سرمایه و کالاهای اروپایی، امتیازات استخراج و حمل ونقل، و تغییر الگوهای مصرف شهری، اقتصاد سنتی ایران را به شبکه های بازار جهانی پیوند زد، در حالی که فقدان حمایت از تولید، ضعف راه ها و حمل ونقل، و بی ثباتی مالی مانع از شکل گیری صنعتی سازی بومی شد این اتصال نامتقارن، همزمان با فشارهای مالیاتی و تیول داری، شکاف های اجتماعی را تشدید و زمینه اعتراضات را تقویت کرد فرهنگی و اجتماعی نیز، مدرنیته در قالب مد روز، عکاسی، تئاتر، آموزش نوین دختران و پسران، و آیین های جدید تشریفات درباری نمود یافت؛ اما درونی سازی ارزش های مدرن—مانند فردیت، عقلانیت ابزاری و نظم زمانی—به کندی و با مقاومت های مختلف پیش رفت به طور کلی، مواجهه ایران قاجاری با مدرنیته نه تقلید صرف بود و نه گسست کامل از سنت؛ بلکه ترکیبی پیچیده از اقتباس، مقاوت، بازتفسیر و ابتکار بود که طی آن جامعه ایرانی کوشید در برابر فشارهای نظام جهانی و مداخلات امپریالیستی، هویت دینی ملی خود را حفظ کرده و در عین حال ابزارها و نهادهای لازم برای بقا و پیشرفت را به دست آورد این فرآیند اگرچه به دلیل محدودیت های ساختاری و سیاسی به تعارض ها و عقب ماندگی هایی انجامید، اما افق های نوینی برای تصور دولت قانون مند، شهروند مسئول و جامعه مدنی در ایران گشود

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

امیر جفره

دبیر

دانیال بیات

کارشناسی آموزش فیزیک،دانشگاه فرهنگیان علامه امینی تبریز ،دبیر فیزیک

سنور خدائی

دبیر تاریخ

امیر مهدی زهره وندی

کارشناسی آموزش فیزیک،دانشگاه فرهنگیان علامه امینی تبریز ،دبیر فیزیک

محمد جواد سلطانی

کارشناسی آموزش فیزیک،دانشگاه فرهنگیان علامه امینی تبریز ،دبیر فیزیک

�دائی، سنور،1404،قاجاریه و مواجهه ایران با دنیای مدرن،اولین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم،بوشهر

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات اولین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم12 آذر 1404 · بوشهر