عدالت، برابری و کارایی در اقتصاد آموزشی

چکیده مقاله

عدالت از جمله مفاهیم تاریخی فلسفه سیاسی است که از گذشته تا به امروز جزء آرمان های بشر بوده است این مفهوم یکی از خواسته های جدایی ناپذیر بشریت است که بنیان حقوق بشر را تشکیل داده است مفهوم عدالت آموزشی نیز همواره و در همه اعصار مورد توجه متخصصان تعلیم و تربیت بوده است و آنان در طی زمان های مختلف تلاش نموده اند تا طراحی برنامه های درسی را به گونه ای انجام دهند که هر چه بیشتر در جهت نظریه های یادگیری حرکت کند نظریه های یادگیری را می توان بر مبنای مفروضات فلسفی در قالب دو رویکرد تقسیم کرد و در یک طیف گنجاند که ابتدای آن عینیت گرایی و انتهای دیگر آن رویکرد سازنده گرایی قرار می گیرد نیکنام و مهرمحمدی، ۱۳۸۵ مسئله اصلی در زمینه پرداختن به جایگاه عدالت آموزشی در تحول نظام تعلیم و تربیت بر سازنده گرایی آن است که در دنیای مدرن پس از رنسانس، متخصصان تعلیم و تربیت با رویکرد پوزیتیویستی و هدف برقراری عدالت آموزشی، با استفاده از روش های عینی، علمی و رفتارگرایانه، به استانداردسازی، یک دست سازی، کلی نگری، قوانین عام و تعمیم پذیر در نظام یاددهی یادگیری برای همه یا اقشار جامعه پرداختند تا همگان به طریقی عادلانه به آموزش و پرورش دسترسی داشته باشند، اما در عمل این عدالت به ستم میانگین مبدل گشت اگرچه سیطره میانگین در نگاه اول دمکراتیک جلوه می کند و در نفس الامر نشانه ای از شیوه تفکر و سلیقه های انبوه مردم است گوتک، ۱۹۳۵، ترجمه پاک سرشت، ۸۴ و این دمکراتیک بودن نشانه ای ظاهری از وجود عدالت است، اما آنچه که در بخش میانگین حقیقتی انکارناپذیر است، آن است که توجه فزاینده به میانگین جامعه در تعلیم و تربیت سبب می شود که بی همتایی یا چنان گران تمام شود که تنها نخبگان ممتاز می توانند از آن بهره مند گردند و یا چنان منفور می شوند که به کرانه های جامعه رانده می شوند گوتک، ۱۹۳۵، ترجمه پاک سرشت، ۸۴ که این امر نیز خود در نهایت سبب بی عدالتی در آموزش می شود بنابراین به نظر می رسد آنچه برای عدالت در نظام آموزش و پرورش ضروری به نظر می رسد، ایجاد پارادایم های جدیدتر و انسان گرایانه تر است، به همین دلیل پارادایم های جدیدتر انسان گرایانه ترند، همچنین پارادایم انتقادی با پشتیبانی از رویکرد سازنده گرایی به وجود آمد تا تحقق عدالت آموزشی بیش از پیش میسر گردد عدالت آموزشی زمانی محقق می گردد که از طریق دروندادها و فرآیندهای جاری در محیط آموزشی، یادگیرندگان قادر باشند به پیامدها یا همان هدف غایی دست یابند یکی از موثرترین راه های تحقق عدالت آموزشی، تامین فرصت های یکسان برای دسترسی عموم افراد جامعه به آموزش و پرورش است و همه آحاد انسانی حق دارند از آموزش و پرورش یکسان برخوردار گردند در جهان کنونی یکی از شاخص های پیشرفت اجتماعی، آموزش و پرورش و چگونگی بهره مندی از آن است بر همین مبنا کشورها به خصوص کشورهای در حال توسعه در صدد ایجاد فرصت های برابر دسترسی همگان به آموزش و پرورش هستند عبدوس، ۱۳۸۱ البته قابل ذکر است برابری به مهیا ساختن فرصت های برابر، متناسب با نیازهای ویژه هر فرد اشاره دارد، زیرا افراد در دانش، مهارت، توانایی، انواع یادگیری و پیشینه فرهنگی و نیازهای آموزشی شان با هم متفاوتند دهقانی، ۱۳۸۴، به نقل از بابادی عکاشه، ۱۳۸۷ منظور از فرصت برابر جلوگیری، حذف یا کاهش تبعیض بین افراد از لحاظ جنسیت، نژاد، وضعیت جسمانی، سنی، زبانی، طبقه اجتماعی می باشد Bennett, Both & Yeandle, ۲۰۰۱ برابری فرصت ها در بعد کلان نوعی نگاه انسان گرایانه و عدالت خواهانه را با خود همراه دارد که غالبا به عنوان یک شاخص جامعه توسعه یافته در نظر گرفته می شود اما در بعد خرد برابری فرصت ها و عدالت آموزشی ابزار و سازوکاری است که موجب شکوفا شدن اندیشه های خلاق شده و امکان پرورش قابلیت را برای همه به طور مساوی تامین می کند فرصت مساوی به موقعیتی اطلاق می شود که در آن حتی افرادی که از پایگاه ثروت و یا عضویت در گروه هایی که از امکانات و امتیازات ویژه برخوردار نیستند، امکان تحرک اجتماعی از طریق آموزش و تحصیل را دارا باشند محمدی و دهقان، ۱۳۸۳ برابری فرصت ها و عدالت آموزشی را می توان از دو دیدگاه متفاوت لیبرال کلاسیک و برابری در آموزش بررسی کرد در مفهوم لیبرال کلاسیک، برابری یعنی همه ی افراد بدون توجه به نژاد، رنگ، منشا اجتماعی و ملی، در حقوق برابر و آزادند مفهوم برابری در آموزش به این معنی است که افراد باید از برابرسازی تفاوت های اجتماعی بهره مند شوند برابری فرصت های آموزشی زمانی محقق می گردد که همه ی افراد در دستیابی به آموزش برابر باشند این هدف امروزه در سطح بین المللی پذیرفته شده، اما کاملا تحقق نیافته است Leinonen, ۲۰۰۰ نکته قابل ملاحظه این است که مفهوم برابری فرصت های آموزشی مفهومی است نسبی که به تبع شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی جامعه در حال تغییر است و تاکنون سه شکل برابری فرصت های آموزشی به معنی درونداد مساوی، برابری فرصت های آموزشی به معنی فرآیند مساوی و برابری فرصت های آموزشی به معنی برونداد مساوی به خود گرفته است جوادی، ۱۳۷۸ به خاطر اهمیت آموزش و پرورش در رشد و توسعه جوامع، بررسی چگونگی توزیع آموزش و پرورش در جوامع مختلف در سال های اخیر اهمیت پیدا کرده و توجه زیادی به بحث برابری در آموزش و پرورش و بهره مندی با کیفیت معطوف شده است دسترسی برابر به آموزش از حقوق اساسی هر فرد به شمار می رود Qian and Smyth, ۲۰۰۵