از حافظه محوری تا مهارت گرایی؛ لزوم تغییر پارادایم در مدارس

چکیده مقاله

نظام های آموزشی مدرسه محور در بسیاری از کشورها از جمله ایران طی دهه های گذشته به طور غالب بر «حافظه محوری» و سنجش بازتولید اطلاعات تکیه داشته اند؛ رویکردی که اگرچه می تواند به پوشش سریع محتوای درسی و استانداردسازی امتحانات کمک کند، اما در عمل با نیازهای پیچیده زندگی، کار و شهروندی در قرن بیست ویکم هم خوانی کامل ندارد در چنین شرایطی، «مهارت گرایی» به عنوان یک پارادایم مکمل/بدیل مطرح می شود؛ پارادایمی که هدف آن انتقال کانون یادگیری از انباشت دانش منفصل به توانایی به کارگیری دانش در موقعیت های واقعی، حل مسئله، یادگیری مادام العمر و سازگاری با تغییر است این تغییر پارادایم صرفا جابه جایی چند سرفصل نیست، بلکه دگرگونی در منطق برنامه درسی، روش های تدریس، ارزشیابی، نقش معلم و فرهنگ مدرسه را می طلبد در پارادایم حافظه محور، موفقیت تحصیلی غالبا با نمره های آزمون های پایانی و توانایی حفظ کردن تعریف ها، فرمول ها و پاسخ های از پیش تعیین شده سنجیده می شود پیامدهای این وضعیت می تواند شامل کاهش انگیزش درونی، سطحی شدن یادگیری، اضطراب امتحان، ضعف در تفکر انتقادی و ناتوانی در انتقال آموخته ها به مسائل روزمره باشد علاوه بر این، تمرکز شدید بر محتوا موجب می شود مهارت های کلیدی مانند ارتباط موثر، کار تیمی، سواد رسانه ای و دیجیتال، خودتنظیمی، مدیریت هیجان و تصمیم گیری اخلاقی در حاشیه قرار گیرند؛ در حالی که این مهارت ها برای رشد فردی و اجتماعی دانش آموزان و نیز برای تاب آوری جامعه ضروری اند پارادایم مهارت گرا بر این اصل استوار است که «دانش» باید در خدمت «توانستن» قرار گیرد در این رویکرد، برنامه درسی به سمت شایستگی ها Competencies سازمان می یابد و یادگیری از طریق فعالیت های معنادار مانند پروژه ها، مسئله های واقعی، پژوهش دانش آموزی، آزمایش و تجربه، گفت وگو و بازاندیشی شکل می گیرد نقش معلم از انتقال دهنده محتوا به طراح محیط یادگیری، راهنما و تسهیل گر تغییر می کند و دانش آموز به کنش گر یادگیری بدل می شود هم زمان، ارزشیابی نیز باید از «سنجش نتیجه حفظیات» به «سنجش عملکرد» و شواهد یادگیری پوشه کار، ارائه، پروژه، تکلیف عملکردی، آزمون های مبتنی بر موقعیت حرکت کند تا آنچه واقعا ارزشمند است، واقعا سنجیده شود با این حال، تحقق مهارت گرایی با چالش های نهادی و فرهنگی روبه رو است: فشار آزمون های پرمخاطب، تراکم محتوای کتاب ها، کلاس های پرجمعیت، کمبود امکانات و زمان، نبود آموزش حرفه ای هدفمند برای معلمان، و همچنین مقاومت طبیعی نسبت به تغییر بنابراین تغییر پارادایم نیازمند سیاست گذاری چندلایه است: بازنگری برنامه درسی و استانداردهای یادگیری، توانمندسازی معلمان توسعه حرفه ای مستمر و کاربردی ، اصلاح نظام ارزشیابی و ارتقای عدالت آموزشی از طریق فراهم آوردن منابع و فرصت های یادگیری برای همه دانش آموزان افزون بر این، مشارکت خانواده ها و ایجاد اجماع اجتماعی پیرامون ارزش مهارت ها در کنار دانش نظری، شرط پایداری تحول است در جمع بندی، حرکت «از حافظه محوری تا مهارت گرایی» یک ضرورت راهبردی برای افزایش کیفیت یادگیری، کاهش شکاف مدرسه با زندگی واقعی و آماده سازی دانش آموزان برای آینده ای نامطمئن و پیچیده است مدرسه مهارت گرا نه حافظه را نفی می کند و نه دانش را کم ارزش می سازد؛ بلکه به دنبال یادگیری عمیق، کاربردی و قابل انتقال است تا دانش آموزان بتوانند دانسته های خود را در مسیر حل مسئله، خلاقیت، مسئولیت پذیری و رشد فردی و اجتماعی به کار گیرند

کلیدواژه‌ها

نویسندگان

طیبه نجفی

کارشناشی ارشد علوم قرآن و حدیث

آذر عالی پور

فوق لیسانس شیمی

طیبه آدینه

مدیر

فهیمه نجفی

کارشناسی ارشد ادبیات فارسی

سیده حنانه سعیدی فر

ارشد تاریخ ایران اسلامی

اعظم کنعانی

دبیر

اعظم شیرین زاد

لیسانس مدیریت بازرگانی

منیژه امامیان توپکانلو

آموزگار

ابوالفضل سمیعی

مدیر آموزگار

�دینه، طیبه و کنعانی، اعظم و امامیان توپکانلو، منیژه و سمیعی، ابوالفضل،1405،از حافظه محوری تا مهارت گرایی؛ لزوم تغییر پارادایم در مدارس،دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم،بوشهر

ارائه‌شده در

مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی تحولات نوین در نظام های آموزشی، تربیتی، روانشناسی، مهارت آموزی و مهارت محوری با محوریت آموزش و پرورش در هزاره سوم26 اردیبهشت 1405 · بوشهر